تأثیر نهاد وقف در پایداری حسینیه‌های عصر قاجار بیرجند (مطالعه موردی حسینیه : بی بی عروس)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه بیرجند

2 ددانشیار گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند

3 استادیار گروه جغرافیا دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه بیرجند

4 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند

چکیده

یکی از سنت ها و خصلت های پسندیده مردم در طول ادوار مختلف اسلامی برای کسب رضای خداوند و رسیدن به کمال، سنت وقف است. نظام وقف در تاریخ جوامع اسلامی نمونه ای از برنامه ریزی پایدار در سنتی هزارساله را نشان می دهد که با مطالعه این جوامع، مجموعه بناهایی را می توان یافت که به علت اجرای سنت حسنه وقف، پایداری طولانی تری نسبت به دیگر بناها داشته اند، بدین صورت که بخشی از موقوفات صرف عزاداری و انجام امور مذهبی و بخشی دیگر صرف حفظ و نگهداری و در نهایت پایداری بنا می شد. این پژوهش که بر پایه مطالعات توصیفی- تحلیلی و با روش گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی صورت گرفته است، درصدد این است که اهمیت این موضوع و تأثیر آن را بر نحوه شکل گیری و پایداری حسینیه های عصر قاجار شهر بیرجند بیان کند. در این مقاله، با مطالعه و بررسی وقف نامه ی حسینیه بی بی عروس و تحلیل فضای معماری آن، تأثیرات وقف بر شکل گیری حسینیه و در نهایت، تأثیرات آن به عنوان یک عامل مهم در پایداری حسینیه بیان می شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که حسینیه بی بی عروس به عنوان یکی از حسینیه های وقفی مورد بررسی و جزو یکی از عناصر اصلی و مهم تشکیل دهنده در بافت تاریخی بیرجند محسوب می شده که با مراجعه به اسناد وقفی آن، می توان دریافت که حفظ، پایداری و ماندگاری بنا جزو یکی از نیات اصلی واقف بوده و در واقع، کالبد بنا پاسخگوی نیازهای چندگونه این بنا (امور مذهبی و حفظ بنا) بوده است. در نهایت، نیت واقف بر انجام امور مذهبی و نیازمند مکانی برای عمل به این نیات، دلیلی اصلی بر پایداری کالبدی این حسینیه در شهر شده است.
Abstract
One of the traditions and good characteristics of people throughout Islamic periods to attain God’s satisfaction as well as perfection, has been the tradition of endowment. Endowment system in the history of Muslim communities shows an example of sustainable planning in a thousand-year-old tradition. By studying these communities, a number of buildings can be found which have lasted longer than other buildings due to the good tradition of endowment; that is, part of the endowments was spent for holding mourning ceremonies and performing religious rites, and the other part was spent on maintaining, refurbishment and finally, stability of the building. This research which has been conducted based on a descriptive/analytic study and library and field data collection, seeks to explain the significance of this issue and its impact on the formation and stability of Qajar period Hosseiniyehs of Birjand city. In this article, by studying the endowment document of Bibi Arous Hosseiniyeh and analyzing its architectural space, the impacts of endowment on formation of the Hosseiniyeh and finally its effects as an important factor in the stability of the Hosseiniyeh are explained. Research findings indicate that Bibi Arous Hosseiniyeh has been studied as one of the endowed Hosseiniyehs and is considered one of the main and most important elements in the historical context of Birjand. By referring to its endowment documents, it can be found out that maintenance, stability and lasting of this building has been one of the main intentions of the endower. In fact, the framework of the building has met the multiple requirements of the building (religious affairs and maintenance of the building). Finally, the intention of the endower for performing religious ceremonies and the need for a place for fulfilling this intention, has been the main reason for the stability of the structure of this Hosseiniyeh in the city.

کلیدواژه‌ها


آیتی، ابوالحسن (1376). خاطراتی از بیرجند و رویدادهای سیاسی. تهران: موفق.##آیتی، محمدحسین (1371). بهارستان: در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان. مشهد: دانشگاه فردوسی.##اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی. آرشیو (1395). بناهای تاریخی در بافت قدیم بیرجند. [چاپ نشده].##ارمغان، مریم؛ گرجی مهلبانی، یوسف (1388). "ارزش های معماری بومی ایرانی در رابطه با رویکرد معماری پایدار". فصلنامه مسکن و محیط روستا، دوره بیست و هشتم، ش 126 (تابستان): 20- 35.##حاجبی، بیتا؛ ارژمند، محمود (1390). "تأثیرات وقف بر پایداری مدارس صفوی". نامه معماری و شهرسازی، دوره سوم، ش 6 (بهار و تابستان): 89-102.##رضایی، جمال (1381). بیرجندنامه. تهران: هیرمند.##سجادزاده، حسین، و دیگران (1394). "بررسی الگوهای معماری پایداری در اقلیم گرم و خشک (نمونه موردی: خانه های سنتی شهر کاشان)". در: مجموعه مقالات همایش ملی عمران و معماری با رویکردی بر توسعه پایدار. فومن: دانشگاه آزاد اسلامی واحد فومن و شفت: 1-9.##شاطری، مفید، و دیگران (1394). درمیاننامه با اشاراتی به فورگ. بیرجند: چهاردرخت.##شیعه، اسماعیل، و دیگران (1392). "بررسی تعامل مراسم آیینی و ساخت شهر مشهد در طرح های توسعه شهری (نمونه موردی :مراسم عزاداری ایام محرم و صفر در بافت قدیم مشهد)". پژوهش هایمعماریاسلامی، سال اول، ش1 (زمستان): 101-116.##شفقی، سیروس (1376)."وقف در اصفهان پراکندگی جغرافیایی موقوفات و آثار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی". وقفمیراثجاویدان، سال پنجم. ش 19 و 20 (پاییز و زمستان): 32-47.##صابرمقدم، فرامرز (بی تا). گزارش ثبتی آثار باستانی حوزه شهرستان بیرجند (حسینیه محبان الزهرا). سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی: بیرجند [منتشر نشده].##علی الحسابی، مهران؛ پای کن، عصمت (1392). "تدوین چارچوب مفهومی تعامل شهر و آیین های جمعی و بررسی مصداق آن در آیین های عاشورایی". مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دوره سوم، ش 12 (تابستان): 27-36.##قدیری، بهرام (1369). "احیاء فرهنگ وقف با هدف تسهیل زندگی در مجتمع های زیستی".معماریوشهرسازی صفه، دوره اول، ش 1 (تابستان): 36-43.##میرزایی، نقی و دیگران (1391). "تأثیر نهاد وقف در شکل گیری و پایداری بناهای معماری اسلامی". در: مجموعه مقالات همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی. مشهد: مؤسسه آموزش عالی خاوران: 1-7.##نادری، اتابک (1374). سیر نمایش در اردبیل. اردبیل: رخ.##