مقایسه اثربخشی برنامه تقویت بنیان خانواده و آموزش شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی بر کفایت اجتماعی نوجوانان 13 تا 14 سال

رمضانی, سیده سمیه; جعفر طباطبایی, سمانه سادات; جعفر طباطبایی, تکتم السادات; شهابی زاده, فاطمه

doi:10.22034/fakh.2025.518183.1727

مقایسه اثربخشی برنامه تقویت بنیان خانواده و آموزش شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی بر کفایت اجتماعی نوجوانان 13 تا 14 سال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سیده سمیه رمضانی ¹

سمانه سادات جعفر طباطبایی ²

تکتم السادات جعفر طباطبایی ²

فاطمه شهابی زاده ³

¹ دانشجوی دکترای روانشناسی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران

² استادیار روانشناسی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران

³ دانشیار روانشناسی، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران

10.22034/fakh.2025.518183.1727

چکیده

دوره‌ی نوجوانی از دوره‌های بحرانی و پیچیده از زندگی پس از کودکی است؛ که معمولاً از 11 تا 12 سالگی آغاز می‌شود و در 18 تا 21 سالگی خاتمه می‌یابد. پژوهش حاضر در نظر دارد به این موضوع بپردازد که آیا بین آموزش برنامه‌ی تقویت بنیان خانواده[1] و درمان‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر کفایت اجتماعی هویت نوجوانان 13- ۱۴ سال تفاوت معناداری وجود دارد؟ این تحقیق، بر مبنای هدف، کاربردی و، بر مبنای روش، از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه کنترل است. جامعه‌ی آماری پژوهش حاضر شامل کلیه‌ی نوجوانان 13 تا 14 سال مدارس متوسطه دوره‌ی اول شهر بیرجند در سال 1403 می‌باشد که از میان آن‌ها 45 نفر به روش نمونه‌گیری هدفمند براساس معیارهای ورود و خروج انتخاب و با توجه به توان آزمون 80% و خطای 05/0 و اندازه‌ی اثر متوسط برای هر گروه 15 نفر در نظر گرفته شد. سپس افراد تصادفی در سه گروه آموزش‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (15 نفر)، آموزش برنامه‌ی تقویت بنیان خانواده (15 نفر) و کنترل (15 نفر) قرار گرفتند. پرسش‌نامه‌ی‌ کفایت اجتماعی توسط نوجوانان هر سه گروه تکمیل شد. یافتهها نشان داد آموزش‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی تأثیر قابل ‌توجهی بر بهبود کفایت اجتماعی نوجوانان دارد. این نوع آموزش با افزایش خودآگاهی اجتماعی و هیجانی، کاهش تکانشگری و تقویت خودتنظیمی هیجانی و بهبود مهارت‌های حل مسئله‌ی اجتماعی به نوجوانان کمک می‌کند تا روابط اجتماعی مؤثرتر و سالم‌تری داشته باشند. در مجموع، ذهن‌آگاهی نوجوانان را قادر می‌سازد تا با تأمل بیشتری به موقعیت‌های اجتماعی پاسخ دهند و تعاملات مثبت‌تری را تجربه کنند که این امر موجب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی آنان می‌شود

کلیدواژه‌ها

برنامه‌ی تقویت بنیان خانواده (SFP)، آموزش‌شناختی، ذهن‌آگاهی، کفایت اجتماعی

موضوعات

روانشناسی

عنوان مقاله English

A Comparison of the Effectiveness of a Family-Strengthening Program and Mindfulness-Based Cognitive Training on the Social Competence of 13- to 14-Year-Old Adolescents

نویسندگان English

seyedeh somayeh ramazani ¹

Samane Sadat Jafar Tabatabaeei ²

Toktam Sadat Jafar Tabatabaeei ²

Fatemeh shahabizadeh ³

¹ PhD student in Psychology, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran

² Assistant Professor of Psychology, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran

³ Associate Professor of Psychology, Bi.C., Islamic Azad University, Birjand, Iran

چکیده English

Introduction
Adolescence is a critical and complex period of life following childhood, typically beginning at 11 to 12 years of age and ending at 18 to 21 years. Adolescent social competence refers to the combination of social skills and adaptive behaviors that enable adolescents to interact successfully with peers and adults. Social competence involves an individual’s ability to exercise personal independence and social responsibility and serves as the foundation for developing desirable outcomes such as self-confidence, social well-being, friendship quality, and work-related competencies. Given the sensitivity of adolescence, it is necessary to use various methods to address behavioral problems in this period. One such method is mindfulness-based cognitive intervention, a psychological approach rooted in Eastern meditation techniques. It includes strategies such as paying purposeful, non-judgmental attention to the present moment and focuses primarily on general vulnerabilities rather than specific problems. Some studies indicate that interventions aimed at improving family functioning can yield promising results in promoting adolescent health. Therefore, the present study aims to examine whether there is a significant difference between the strengthening families program (SFP) and mindfulness-based cognitive therapy in improving the social competence of adolescents aged 10–14 years.

Research Methods
This research is applied in terms of its purpose and quasi-experimental in terms of its method, using a pre-test/post-test design with a control group. The statistical population consisted of all adolescents aged 13 to 14 years enrolled in first-year secondary schools in Birjand in 1402. From this population, 45 adolescents were selected through purposive sampling based on inclusion and exclusion criteria, taking into account a test power of 80%, an error level of 0.05, and an average effect size, resulting in 15 participants for each group. The selected participants were then randomly assigned to three groups: (1) mindfulness-based cognitive training (15 individuals), (2) Strengthening Family Foundation Program training (15 individuals), and (3) control group (15 individuals). The Social Competence Questionnaire (PSCS) was administered to adolescents in all three groups. The first intervention group received mindfulness-based cognitive training delivered in 8 sessions, each lasting 120 minutes (one session per week). The second intervention group received the Strengthening Family Foundation Program, implemented in 8 weekly sessions of 2 hours each for both the adolescent and their family. Adolescents in the control group did not receive any intervention. Immediately after the completion of the training sessions, the questionnaire was administered again. A three-month follow-up assessment was also conducted for all three groups.

Findings
The findings showed that the mean total scores across all three time periods increased significantly for the behavioral skills component in both the Family Foundation Strengthening training group and the mindfulness-based cognitive training group compared to the control group. Additionally, the mindfulness-based cognitive training group demonstrated a significant increase—relative to the control group—in the components of motivation and expectations, as well as emotional competence. For the cognitive skills component, a significant increase was observed only in the Family Foundation Strengthening training group compared to the control group. However, no significant differences were found in the mean total scores across the three time periods for the overall social competence components between the Family Foundation Strengthening training and mindfulness-based cognitive training groups. Overall, the findings indicate that there is a significant difference between the effectiveness of SFP and mindfulness-based cognitive training on the social competence of adolescents aged 13 to 14.
Conclusion
Mindfulness-based cognitive training has a significant impact on enhancing the social competence of adolescents. This type of training supports adolescents in developing more effective and healthy social relationships by increasing social and emotional awareness, reducing impulsivity, strengthening emotional self-regulation, and improving social problem-solving skills. Overall, mindfulness enables adolescents to respond more thoughtfully in social situations, fostering positive interactions and contributing to their mental and social well-being.

کلیدواژه‌ها English

Family Foundation Strengthening Program, Cognitive Training, Mindfulness, Social Competence

ابراهیم‌پور، داوود، و نخشی‌پور، ابراهیم (1395). رابطه میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی با میزان سازگاری زناشویی در بین مردان و زنان متاهل مراجعه کننده به مراکز مشاوره شهر ارومیه. زن و مطالعات خانواده، 39 (11)، 133- 153.

بهادری، افشین، کلهرنیا‌گل‌کار، مریم، و پاشنگ، سارا (1400). تعیین اثربخشی روان‌درمانی گروهی شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی بر وزن، تصویر بدنی و عزت‌نفس افراد مبتلا به چاقی. مجله مطالعات ناتوانی، 11 (52)، 1-9.

بیرامی، منصور، هاشمی‌نصرت‌آباد، تورج، بدری‌گرگری، رحیم، و دبیری، سولماز (1395). اثربخشی آموزش کفایت اجتماعی مبتنی بر مدل فلنر بر سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان قربانی قلدری با توجه به نوع جهت‌گیری اهداف اجتماعی. فصلنامه مطالعات روانشناسی بالینی، 6 (23)، 1- 26.

پایدار، مسعود، محمدخانی، شهرام، حسنی، جعفر، و نوری، ربابه (1401). اثربخشی برنامه مداخله تقویت خانواده بر تاب‌آوری نوجوانان دارای رفتارهای پر خطر در شهر کرمانشاه. مجله مطالعات ناتوانی، 12 (126)، 13-26.

حاجبان‌مقدم، فاطمه، صالحی امیری، رضا، و غفاری، غلامرضا (1396). طراحی الگوی خانواده مستحکم موضوع سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404 هجری شمسی. مجلة مطالعات اجتماعی ایران، 11 (1)، 42-71.

دشت‌بزرگی، زهرا، و شمشیرگران، مرضیه (1397). اثربخشی آموزش مثبت نگری بر کفایت اجتماعی و سرسختی سلامت در پرستاران. پژوهش‌نامه روانشناسی مثبت، 4 (2)، 13- 24.

دهقانی، سپیده، رستمی، رضا، و اصلانی، سعید (1396). اعتیاد در نوجوانان؛ مروری بر مباحث عصب شناختی. رویش روانشناسی، 6 (3)، 115-134.

ذبیحی‌حصاری، نرجس‌خاتون، حویزه، زینب، مختاری‌یوسف‌آباد، سیده‌الهام، حسینی، بهادر، و جهرمی، ثمینه (1398). تأثیر آموزش مهارت‌های اجتماعی بر بهزیستی ذهنی، ناگویی هیجانی و کفایت اجتماعی کودکان با اختلال نافرمانی مقابله‌ای. فصلنامه سلامت روان کودک، 6 (3)، 137- 150.

رحمانی، مریم (1397). بررسی اثر بخشی آموزش ذهن آگاهی بر خودکارآمدی و روحیه‌ی معلمان زن شهرستان مشهد. کنفرانس ملی دستاوردهای نوین جهان در تعلیم و تربیت، روانشناسی، حقوق و مطالعات فرهنگی – اجتماعی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد زرقان؛ آموزش عالی علامه خویی.

رسول‌زاده، حمیده، هاشمی، تورج، زنگوله‌چی، زهرا، و امجد، اعظم (1395). نقش ذهن آگاهی و دلبستگی در تنظیم هیجان. اولین همایش ملی خانواده و مسائل نوپدید. تبریز: دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.

طیموری‌فرد، سیدعین‌الله، ضرغام‌حاجبی، مجید، و منیرپور، نادر (1400). اثربخشی آموزش برنامه تقویت خانواده بر سلامت روان و کیفیت زندگی در مدرسه نوجوانان 10- 14 سال. فصلنامه خانواده و پژوهش، 18 (2)، 41- 58.

قربان‌نژاد، علی، محمدی‌پور، محمد، و سلیمانیان، علی‌اکبر (1397). اثربخشی روش آموزش ذهن‌آگاهی بر باورهای هوشی و راهبردهای مطالعه در دانش‌آموزان پسر. دوفصلنامه جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، 6 (11)، 16- 31.

قدم‌پور، عزت‌الله، یوسف‌وند، لیلا، و رادمهر، پروانه (1395). اثربخشی درمان شناختی مبتنی بر ذهن آگاهی بر بهبود حرمت خود در زنان مبتلا به بیماری عروق کرونر. پژوهش‌نامه روانشناسی مثبت، 2 (3)، 120-133.

کاملی، زهرا، هاشم‌آبادی، بهرام علی، و آقامحمدیان شعرباف، حمید (1390). بررسی اثر بخشی گروه درمانی شناختی متمرکز بر طرحواره بر تبدیل طرحواره‌های ناسازگار اولیه در دختران نوجوان بی‌سرپرست و بدسرپرست. پژوهش‌های روانشناسی بالینی و مشاوره دانشگاه فردوسی مشهد، 1 (1)، 14-36.

کریمی، لقا (1396). بررسی رابطه بین الگوهای ارتباطی خانواده و بلوغ عاطفی با سازگاری اجتماعی دانش‌آموزان متوسطه شهرستان صفاشهر (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه آزاد اسلامی، مرودشت، ایران.

محمدی‌پور، رقیه (1402). آموزش ذهن‌آگاهی بر نوجوانان دارای اعتیاد اینترنتی و بحران هویت شهرستان قم. دومین همایش ملی روان درمانی ایران. تهران: دانشگاه محقق اردبیلی.

نسائیان، عباس، و اسدی گندمانی، رقیه (1395). اثربخشی آموزش مهارت‌های اجتماعی بر مشکلات رفتاری نوجوانان با کم‌توانی ذهنی. مجله توانبخشی، ۱۷ (۲)، ۱۵۸-۱۶۷.

نظامپور، رضا، مشهدی، علی، و بیگدلی، ایمانالله (1397). گروه درمانی کاهش تنیدگی مبتنی بر ذهن آگاهی بر پرخاشگری و رفتار پرخطر نوجوانان پسر بی سرپرست. فصلنامه روانشناسی بالینی، 10(2)، 59-70.

Atkinson, B.J. (2013). Mindfulness Training and the Cultivation of Secure, Satisfying Couple Relationships. Couple and Family Psychology: Research and Practice, 2 (2), 73–94.

Babosik, Z. (2016). Social competences. Practice and Theory in Systems of Education.

Baer, R. A. (2003). Mindfulness training as a clinical intervention: a conceptual and empirical review. Clinical psychology: Science and practice, 10 (2), 125-142.

Bögels, S., Hoogstad, B., van Dun, L., de Schutter, S., & Restifo, K. (2008). Mindfulness training for adolescents with externalizing disorders and their parents. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 36 (2), 193-209.

Choi, Y.S., Kim, M.A. (2019). The effect of mindfulness-based cognitive therapy program on stress, self-esteem and depression of nursing students. The Journal of the Korea Contents Association, 19 (2), 22– 210.

Cummings, E.G.M., McCoy, K., Davies, P. (2012). Interparental conflict in kindergarten and adolescent adjustment: Prospective investigation of emotional security as an explanatory mechanism. Child Development, 83 (5), 1703-1715.

Deci, E.L., Ryan, R.M. (1991). A motivational approach to self: Integration in personality. In R. Dienstbier (Ed.), Nebraska symposium on motivation: Perspectives on motivation, 38, 237– 288. Lincoln, NE: University of Nebraska Press.

Duarte, R., Lloyd, A., Kotas, E., Andronis, L., White, R. (2019). Are acceptance and mindfulness-based interventions 'value for money'? Evidence from a systematic literature review. Br J Clin Psychol, 58 (2),187-210.

Gratz, K.L., Tull, M.T. (2010). Emotion regulation as a mechanism of change in acceptance- and mindfulness-based treatments. In Ruth A. Baer (Ed.), Assessing mindfulness and acceptance processes in clients: Illuminating the theory and practice of change (107–133). Oakland, CA: Context Press/New Harbinger Publications.

Gu, J., Strauss, C., Bond, R., Cavanagh, K. (2015). How do Mindfulness-Based Cognitive Therapy and Mindfulness-Based Stress Reduction Improve Mental Health and Wellbeing? A Systematic Review and Meta-Analysis of Mediation Studies, Clinical Psychology Review, 37 (2), 1-12.

Henderson, A., Mapp, T., Karen L. (2016). Investigating the Relationship between the Meetings of the Association of Ombudsman and the Facilitator and Increasing the Social Relations of Students. National Center for Family and Community Connections with Schools.

Hanson, P., Shuttlewood, E., Halder, L, Shah, N., Lam, F.T., Menon, V, et al. (2019). Application of mindfulness in a tier 3 obesity service improves eating behavior and facilitates successful weight loss. J Clin Endocrinol Metab. 104 (3), 793–800. doi: 10.1210/jc.2018-00578.

Haar, K., El-Khani, A., Mostashari, G., Hafezi, M., Malek, A., Maalouf, W. (2021). Impact of a Brief Family Skills Training Programme (“Strong Families”) on Parenting Skills, Child Psychosocial Functioning, and Resilience in Iran: A Multisite Controlled Trial. Int. J. Environ. Res. Public Health, 18 (21), 111-137.

Hölzel, B.K., Lazar, S.W., Gard, T., Schuman-Olivier, Z., Vago, D.R., Ott, U. (2011). How does mindfulness meditation work? Proposing mechanisms of action from a conceptual and neural perspective. Perspect Psychol Sci. 6 (9), 537–559.

Jha, A.P., Krompinger, J., Baime, M.J. (2007). Mindfulness training modifies subsystems of attention. Cognitive, Affective, and Behavioral Neuroscience, 7 (2), 19- 109.

Kelly, F., Dempsey, D., Power, J., Bourne, K., Hammarberg, K., & Johnson, L. (2019). From stranger to family or something in between: donor linking in an era of retrospective access to anonymous sperm donor records in Victoria, Australia. International Journal of Law, Policy and the Family, 33 (3), 277-297.

Kerry, j., Kuyken, W., Hastings, R.P., Roth well, N., Williams, J.M.G. (2004). Training teachers to deliver Mindfulness based interventions: learning from the UK experience. mindfulness, 1 (6), 74–86.

Kumpfer, K.L., Johnson, J.L. (2011). Enhancing positive outcomes for children of substance-abusing parents. In Addiction Medicine, B. A. Johnson, 1 (2), 1307–1329.

Kumpfer, K., Whiteside, H.O., Greene, J.A., Allen, K.C. (2010). Effectiveness outcomes of four age versions of the SFP in statewide field sites. Group Dynamics: Theory, Research, and Practice, 12 (3), 211–229.

Kumpfer, K.L., Xie, J., Driscoll, R. (2012). Effectiveness of a culturally adapted Strengthening Families Program 12-16 years for high-risk Irish families. Child and Youth Care Forum, 41 (2), 173-195.

Lindahl, K., Bregman, H., Malik, N. (2012). Family boundary structures and child adjustment: The indirect role of emotional reactivity. Journal of the Division of Family Psychology of the American Psychological Association, 26 (6), 839-847.

Livazovic, G., Hrvatska, R.z. (2017). Roolof family peers& school in externalized adolescent risk Bhavior, Hrvatska revija za rehabitlita cijska istrazivanja. supplement,str, 53(12), 186-203.

McGill, J., Adler-Baeder, F, Rodriguez, P. (2016). Mindfully in Love: A Meta-Analysis of the Association Between Mindfulness and Relationship Satisfaction. Journal of Human Sciences and Extension. 4 (1), 89- 101.

Neppl, T.K., Wedmore, H., Senia, J.M., Jeon, S., Diggs, O. (2019). couple interaction and child social competence: the role of parenting and attachment. Soc Dev, 28(2), 47-63.

Okorodudu, G.N. (2010). Influence of parenting styles on adolescent delinquency in delta central senatorial district. Edo Journal of Counselling , 3(1), 58-68.

Pagnini, F., Cavalera, C., Rovaris, M., Mendozzi, L., Molinari, E., Phillips, D., Langer, E. (2019) . Longitudinal associations between mindfulness and well-being in people with multiple sclerosis. International Journal of Clinical and Health Psychology, 19 (3), 22-30.

Pickerell, L.E., Pennington, K., Cartledge, Ch., Miller, K.A., Curtis, F. (2023). The Effectiveness of School-Based Mindfulness and Cognitive Behavioural Programmes to Improve Emotional Regulation in 7–12-Year-Olds: A Systematic Review and Meta-Analysis. Mindfulness, 14 (4), 1068-1087.

Rahman, W., Mullick, M., Pathan, M.A.S., Chowdhury, N.F., Shahidullah. M, Ahmed, H., et al. (2012). Prevalence of behavioral and emotional disorders among the orphans and factors associated with these disorders. Bangabandhu Sheikh Mujib Medical University Journal, 5 (1), 29-34.

Rewers, M. J., Pillay, K., De Beaufort, C., Craig, M. E., Hanas, R., Acerini, C. L., & Maahs, D. M. (2014). Assessment and monitoring of glycemic control in children and adolescents with diabetes. Pediatric diabetes, 15 (2), 8-21.

Schutte, N.S., Malouff, J.M., Bobik, C, Coston, T.D., Greeson, C., Jedlicka, C., Wendorf, G. (2001). Emotional intelligence and interpersonal relations. The Journal of Social Psychology. 141 (4), 523–536.

Sharma, M.K., Sharma, M.P., Marimuthu, P. (2016). Mindfulness-Based program for Management of Aggression among Youth. Indian J Psychol Med. 38 (3), 213-216.

Segrott, J., Gillespie, D., Lau, M., Holliday, J., Murphy, S., Foxcroft, D., Hood, K., Scourfield, J., Phillips, C., Roberts, Z., Rothwell, H., Hurlow, C., Moore, L. (2022). Effectiveness of the Strengthening Families Programme in the UK at preventing substance misuse in 10–14 year-olds: a pragmatic randomised controlled trial. BMJ Open, 12(2), 647.

Spoth, R.L., Redmond, C., Trudeau, L., Shin, C. (2002). Longitu dinal substance initiation outcomes for a universal preventive intervention combining family and school programs. Psychology of Addictive Behaviors, 16 (2), 129-134.

Spoth, R., Guyll, M., Chao, W., Molgaard, V. (2003). Explorato ry Study of a Preventive Intervention With General Population African American Families. The Journal of Early Adolescence, 23 (4), 435–468.

Sternson, S. M., & Roth, B. L. (2014). Chemogenetic tools to interrogate brain functions. Annual review of neuroscience, 37(1), 387-407.

Susman, E.J., Dorn, L.D. (2009). Puberty: its rolein development. In R.M.Lemer, & L.steinberg (Eds). Handbook Adolescent Psychohogy. (pp.116-151). NewJersy: JohnWiley & Sons,Inc.

Vater, A., Schröder-Abé, M. (2015). Explaining the link betweenpersonality and relationship satisfaction: Emotion regulation andinterpersonal behaviour in conflict discussions. European Journal of Personality, 29(2), 201-215.

Yüksel Doğan, R., Metin, E.N. (2023). Exploring the Relationship between Mindfulness and Life Satisfaction in Adolescents: The Role of Social Competence and Self-Esteem. Child Ind Res 16 (2), 1453–1473.