مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان

مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان

میراث پوشاک در جنوب خراسان ( مطالعه ای مردم‌نگارانه در روستای چنشت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار مردم‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه حکیم سبزواری، تهران، ایران.
2 پژوهشگر مردم‌شناسی اداره‌کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی، بیرجند، ایران.
3 استادیار مردم‌شناسی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران .
چکیده
پوشاک و نوع پوشش همواره از عناصر مهم زیست فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی مردم ایران بوده است؛ از همین روی، ما با میراث عظیم و گران‌بهایی از انواع پوشاک و سبک‌های پوشش در نواحی فرهنگی ایران روبـه‌رو هستیم که از دلالت‌های معنایی متنوعی نیز برخوردار هستند. امروزه، به دنبال تغییرات گسترده‌ای که جامعه‌ی ایرانی از سر گذرانده، چهره‌ی بسیاری از اجتماعات محلی نیز دگرگون شده و در واقع، بخش مهمی از این گنجینه به دست فراموشی سپرده شده است. با این حال، هنوز نقاطی در کشور وجود دارند که در آن بخشی از تجربه‌ی تاریخی ایرانیان در حوزه‌ی پوشاک استمرار دارد. مطالعه‌ی این مناطق از حیث شناسایی و تحلیلِ بخشی از میراث پوشاک ایرانیان حائز اهمیت است. در این چارچوب، پژوهش حاضر ملهم از چشم‌انداز نظری بوم‌شناسی فرهنگی و نوعی رویکرد محیطی، وجوه اثرپذیر و اثرگذار پوشاک را در روستای چنشت مدنظر قرار داده است. این مهم از خلال کاربست روش‌شناسی کیفی و استفاده از روش‌های مطالعه‌ی اسنادی و میدانی صورت پذیرفته است. مشاهده و مصاحبه در بخش میدانیِ کار مهم‎ترین ابزار گردآوری داده‌ها بوده است. بر اساس رویکردی نظری پژوهش، آنچه به عنوان نتیجه از این مطالعه قابل ذکر است آنکه پوشاکِ چنشتی جلوه و بازتابی از شرایط زیست انسان چنشتی است؛ به عبارتی دیگر، این پوشاک در گفت‎وگو با این شرایط به وجود آمده است اما بعد از شکل‌گیری، بر شئون و ساحت‎های مختلف زندگی چنشتی‎ها از جمله ساحت اجتماعی، فرهنگی و  اقتصادی اثر گذاشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Heritage of Clothing in South Khorasan: An Ethnographic Study in the Village of Chensht

نویسندگان English

Mosareza Gharbi 1
Sayed Ahmad Barabadi 2
Behrouz Roustakhiz 3
1 Assistant Professor of Anthropology, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
2 Anthropologist, General Directorate of Cultural Heritage, Tourism, and Handicrafts of South Khorasan Province, Birjand, Iran
3 Assistant Professor of Anthropology, Department of Sociology, Faculty of Social Sciences, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction
Clothing has always played a significant role in the cultural, social, and even political life of the Iranian people. As a result, Iran is home to a rich and diverse heritage of clothing styles, each carrying unique semantic meanings across its cultural regions. However, with the extensive changes Iranian society has undergone in recent times, the identities of many local communities have also evolved, leading to the loss of much of this cultural treasure. Despite this, there are still areas within the country where aspects of Iran's historical clothing practices remain intact. Studying these areas is vital for uncovering and understanding the heritage of Iranian clothing. This study, guided by the theoretical framework of cultural ecology and an environmental approach, explores the various influential and affected aspects of clothing in the village of Chenesht, located in South Khorasan Province.
 
Methodology
This research adopts a qualitative approach for both its design and implementation. In examining women's clothing in the village of Chenesht, a combination of documentary and field methods has been employed, carefully aligning with the research objectives. It is important to note that while ethnographic data play a key role in this study, it is not solely based on fieldwork; some data have also been gathered from written sources. The majority of the ethnographic and field data were collected through interviews with local residents and direct observations made in the village during two distinct time periods: the early 1990s (1995) and 2022.
 
Findings and Conclusion
Despite the transformations in Iranian society and the significant changes in clothing styles, there are still regions within the country where important aspects of the historical experience related to clothing continue to thrive in their social and cultural contexts, retaining their significance within society. Studying the clothing traditions of these regions not only offers insight into their social and cultural characteristics but also presents an opportunity to identify, document, revive, and preserve a vital part of Iran's indigenous knowledge in the field of clothing. Chenesht village, located in the southeast of Birjand city in southern Khorasan, is one such area where traditional women’s clothing remains deeply rooted in society, maintaining its social and cultural relevance. This study acknowledges that a variety of factors contribute to the formation and persistence of cultural elements, including clothing, and aims to analyze the clothing of this region from an environmental perspective.
While the environmental analysis of traditional Iranian clothing is not a new topic, it has not been systematically or comprehensively addressed by researchers. Previous studies have mostly highlighted the positive roles of environmental factors in shaping clothing, with less focus on the reciprocal influence of clothing itself. In this context, the present study, inspired by Steward's three-stage approach, seeks to examine how clothing in Chenesht influences and is influenced by its environment. The study begins by analyzing certain environmental factors in Chenesht as independent variables and investigates their role in shaping women’s clothing in the village. It then explores the ways in which Chenesht clothing interacts with and contributes to the social, cultural, and economic life of the village.
The findings suggest that Chenesht clothing serves as a reflection of the community's living conditions. In other words, it was created in response to these conditions, but once established, it has also impacted various aspects of life in Chenesht. The continued endurance of this clothing style, despite the widespread changes over time, seems to be rooted in its ability to influence and adapt to the evolving needs of the community.

کلیدواژه‌ها English

Costume
Anthropology of Dress
Cultural Ecology
South Khorasan
Chenesht Village
امیدی، ناهید (1382). دیده و دل و دست؛ پژوهشی در پوشاک و هنرهای سنتی خراسان. مشهد: به نشر.
انگروزینو، مایکل وی (1396). درآمدی بر مردم‌نگاری: نحوۀ انجام تحقیق‌های مشاهده‌ای و مردم‌نگارانه (ترجمه جبار رحمانی و محمد رسولی). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
انوری‌مقدم، امیر (1400). مهارت ساخت کلوته (کلاه پولی) در روستای چنشت (گزارش منتشرنشده ثبت میراث ناملموس). بیرجند: ادره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
بابایی، پروین، و اکبری، فاطمه (1393). بازنمایی عوامل مؤثر بر شکل‎گیری سبک پوشاک ایرانیان. مجله فرهنگ مردم ایران، 11(38)، 9-26.
بارت، استنلی (1387). نظریه و روش در انسان‌شناسی برای دانشجویان (ترجمه‌ شاهده سعیدی). تهران: دفتر پژوهش‎های فرهنگی.
باصری، علی، احمدی، عمار، و آقائی، سید سعید (1400). پوشاک سنتی زنان عشایر شاهسون دشت مغان. مجله فرهنگ مردم ایران، 18(65)، 15-42.
برآبادی، سید احمد (1391). دانشنامۀ فرهنگ و تمدن - پوشاک محلی. تهران: فکربکر.
برآبادی، سید احمد، و مکرمی‎فر، ابوالفضل (1374). مردمنگاری بیرجند. تهران: پژوهشکدۀ مردم‎شناسی.
بیتس، دانیل، و پلاگ، فرد (1385). انسان‌شناسی فرهنگی (ترجمه‌ محسن ثلاثی). تهران: نشر علمی
پروانه، فریبا، و حقیقی، رضا (1398). بررسی پوشاک بانوان ایلامی و تحلیل مردم‌شناختی آن. مجله فرهنگ ایلام، 20 (64 و 65)، 224-246.
جامعی، پروانه (1351). پوشاک مردم دهبرم. مجله هنر و مردم، ش 122، 23-29.
حسنی، حمیدرضا، سلمانیان، مریم، و مشیری، ژیلا (1394). مردم‌نگاری پوشاک سنتی استان سمنان. سمنان: حبله‌رود.
خادم، امین (1394). واکاوی قابلیت‎ها و فرصت‎های اقتصادگردشگری، روستاهای هدف گردشگری  استان خراسان جنوبی؛ مورد مطالعه: روستاهای خَرو و چِنِشت. مجله اقتصاد خاوران، ش 19 و 20، 9-16.
دهخدا، علی‌اکبر (1349). لغت‏نامه. تهران: چاپ سیروس.
ذکا، یحیی (1342). جامۀ پارسیان در دورۀ هخامنشیان. مجله هنر و مردم، ش 16، 9-17.
روستاخیز، بهروز، کاظمی، سمیه، و آذرشب، عطیه (1401). کاربرد بازاریابی فرهنگی مصرف‌کننده‌محور در چرخۀ بازتولید لباس سنتی ایرانی با نگاهی به تجربیات کشورهای شرق آسیا. مجله مطالعات رفتار مصرف‌کننده، 9(1)، 1-31.
شاهسونی روبیات، ثریا (1399). بررسی پوشاک سنتی زنان روستای چِنِشت. مجموعه مقالات نخستین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس. شیراز: مؤسسه آموزش عالی آپادانا.
شواکندی، سیده مهدیه، و کوهستانی، حسین (1398). پژوهشی در نقوش پرده‎نماهای شهرستان سربیشه (روستاهای مختاران، چنشت و دهشیب). مجله مطالعات فرهنگی-اجتماعی خراسان، 13 (3)، 63-88.
شهشهانی، سهیلا (1374). تاریخچه پوشش سر در ایران. تهران: مدبر.
ضیاپور، جلیل (1343). پوشاک ایرانیان از کهن‎ترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان. تهران: هنرهای زیبا.
طالبیان، محمدحسن، پورعلی، مصطفی، و حدادی، سیما (1400). میراث فرهنگی ناملموس ایران: میراث فرهنگی ناملموس ثبت‌شده در فهرست‌های ملی و جهانی از ابتدا تا پایان سال 1399. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری.
طالبی، محمدعلی، یوسفی، جواد، و براتی، محمد (1398). بررسی اثرات تعاملات بین فرهنگی ساکنان و گردشگران؛ مورد مطالعه: روستای چنشت در خراسان رضوی. مجله مطالعات فرهنگی-اجتماعی خراسان، 14(1)، 49-74.
طرح گردشگری روستای چشنت (گزارش منتشر نشده) (1382). بیرجند: اداره‌کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی.
عمرانی‌نسب، اشرف‌السادات (1386). پوشاک مردم سیستان و بلوچستان. مجله فرهنگ مردم ایران، 5(11)، 119-132.
غربی، موسی‎الرضا (1398). گزارش ثبت تعزیۀ سنتی ریوند (گزارش منتشر نشده ثبت میراث ناملموس). مشهد: اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی.
فاضلی، محمد (1398). مصرف و سبک زندگی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فکوهی، ناصر (1386). تاریخ اندیشه و نظریههای انسان‌شناسی. تهران: نشر نی.
قاسمی، مهناز (1379). پوشاک مردم استان اصفهان (1). مجله فرهنگ اصفهان، ش 16، 102-116.
کاظمی، هلن، و رشیدوش، وحید (1398). تحلیل مردم‌شناختی پوشاک در استان ایلام (مطالعۀ موردی: تیرۀ مرشدوند از ایل خزل). مجله فرهنگ ایلام، 20(62 و 63)، 90-117.
کریمی، سمیه، و باصری، مریم (1398). پوشاک سنتی به نام قبا در جامعۀ ایران. مجله مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 15 (54)، 157-290.
کمپانی، نسیم (1391). فرهنگ اصطلاحات پارچه و پوشاک در ایران؛ از دوران باستان تا آغاز عصر پهلوی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گلدمن، برنارد (۱۳۷۸). پوشاک زنان در دورۀ ساسانی (ترجمه محمدتقی شارح عطایی و محسن زیدی). مجله باستان‌پژوهی، 2(4)، 47-57.
متین، پیمان (1383 الف). پوشاک ایرانیان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
ــــــــــ  (1383 ب). پوشاک و هویت قومی و ملی. مجله مطالعات ملی، 5(19)، 37-48.
محمدی، رامونا (1388). پوشاک و زیورآلات مردم ترکمن. تهران: جمال هنر.
محمدی‎سیف، معصومه، و یارمحمدتوسکی، مریم (1396). پوشاک سنتی زنان قوم کُرد ایلام. مجله فرهنگ مردم ایران، 14(48)، 113-140.
مشیرپور، میرمحمد (1346). تاریخ تحولِ لباس در ایران از آغاز تا اسلام. مشهد: زوار.
مقصودی، منیژه و غربی، موسی‌الرضا (1392). مراسم آیینی اسب چوبی در: مجموعۀ مقالات انسان‌شناسی هنر (به کوشش بهار مختاریان و محمدرضا رهبری). اصفهان: حوزه هنری اصفهان.
مونسی سرخه، مریم (1396). پوشاک ایرانیان در عصر قاجار. تهران: دانشگاه الزهرا.
هوستن، مری (1381). پوشاک ساسانی (ترجمۀ مژگان سیدین). مجلۀ باستان‌پژوهی، 5(9)، 59-63.
یاسینی، سیده راضیه (1395). پوشاک سنتی زنان در جغرافیای فرهنگی ایران. مجله مطالعات فرهنگ ارتباطات، 17(33)، 53-78.
یعقوبی، حمیده (۱۳۹۳). هنرهای دستی زنان؛ پوشاک زنان سیستانی. مجله فرهنگ مردم ایران، 11(36)، 165-184.
 
Beck, L. (2012). “CLOTHING xviii. xxiv. Clothing of the Qašqāʾī tribes. Encyclopædia Iranica, V/8,  826-829. Retrieved from http://www.iranicaonline.org/articles/clothing-xviii
Cordwell, J. M. & Schwarz, R. A. (1979). The Fabrics of Culture; The Anthropology of Clothing and Adornment. Paris & New York: Mouton Publishers.
Creswell, J. W. (2006). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing among Five Approaches. California: Sage.
Ingham, B. & Lindisfarne-Tapper, N. (1997). Languages of Dress in the Middle East. Routledge.
Gunn, M. C. (1980). Cultural Ecology: a Brief Overview. Nebraska Anthropologist, 5: 19-27.
Hall, C. M., & Jenkins, J. M. (1995). Tourism and Public Policy. London & New York: Routledge.
Hammersly, M & Atkinson, P. (2007). Ethnography: Principles in Practice. London & New York: Routledge.
Kottak, P. C. (1999). The New Ecological Anthropology. American Anthropologist, 101 (1): 23-35
Shwartz-Beeri, O. (2012). CLOTHING xvii. Clothing of the Kurdish Jews. Encyclopædia Iranica, V/8, pp. 825-826. Retrieved from http://www.iranicaonline.org/articles/clothing-xvii
Spradley, P. J. (1980). Participant Observation. New York: Holt, Rinehart and Winston.
Zhang J. (2022). An Exploration of the Differences between Chinese and Western Costumes in the Archaeological Archaeology of Clothing Culture in Different Periods of Agriculture. Journal of Environmental and Public Health, 2022.

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 23 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1404