نویسندگان

1 کارشناس ارشد تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد

2 استادیار تاریخ دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد

چکیده

خراسان بزرگ از پیشینه تاریخی کهنی در تاریخ ایران برخوردار است و با مطالعه در منابع نوشته شده در خصوص این سرزمین در تاریخ قبل و بعد از اسلام، می توان به جایگاه و اهمیت ویژه این سرزمین در تاریخ ایران و ملل همجوار پی برد. یکی از این منابع، شاهنامه فردوسی است. با بررسی این اثر عظیم، چگونگی اوضاع خراسان در ازمنه قدیم را درخواهیم یافت و قدمت این سرزمین هر چه بیشتر بر ما آشکار خواهد شد. در شاهنامه خراسان در دوره های تاریخی و اساطیری وجود دارد، خراسانِ شاهنامه، خراسانِ باستانی و داستان های گذشته است. خراسانِ شاهنامه، خراسانِ حماسه ها و اسطوره هاست که در برابر توران مقاوم و استوار بوده است. تاریخ این سرزمین، همواره صحنه کشمکش‌ها و درگیری‌ها با اقوام مهاجم بوده و در شاهنامه از آن‌ها با نام تورانیان یاد شده و بارها نبرد ایرانیان با این دشمنان دیرپای به تصویر درآمده است. طبیعی است که در نتیجه این درگیری‌ها گاه جابه‌جایی و تغییراتی در خطوط و قلمرو مرزی رخداده باشد. در این مقاله سعی بر آن است که چگونگی یادکرد فردوسی از خراسان و شهرهای درج شده در شاهنامه مورد کنکاش قرار گیرد و با بررسی این شهرها، می توان اوضاع خراسان را در دوره های گوناگون از دوران اساطیری و باستان گرفته تا دوره اسلامی مورد بررسی قرار داد.                                        

کلیدواژه‌ها

امام، محمدکاظم (1348). مشهد طوس (یک فصل از تاریخ و جغرافیای تاریخی خراسان). بی جا: کتابخانه ملی ملک.##2. انوری، حسن (1384). "مرزهای ایران درشاهنامه". در: مجموعه مقالات نامه ایران، ج1. به کوشش حمید یزدان پرست. تهران: اطلاعات: 425-438.##3.ابن حوقل (1366). سفرنامه ابن حوقل (ایران در صوره الارض). تهران: امیرکبیر.##4. ابن خردادبه (1370). المسالک و الممالک. ترجمه حسین قره چانلو. تهران: چاپخانه مهارت.##5.ابوالفداء، عمادالدین (1349). تقویم البلدان. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##6.اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (1368). مسالک الممالک. به اهتمام ایرج افشار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##7.الهوردیان طوسی، حسن (1371). سفر به خراسان. مشهد: کتابکده.##8.بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ (1366). ترکستان نامه، ترکستان در عهد هجوم مغول. ترجمه کریم کشاورز، ج1. تهران: آگاه.##9.بهار، مهرداد (1384). پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: نشر آگه.##10.بیرومی، حانیه (1389). جغرافیای شاهنامه از کیومرث تا کیخسرو. مشهد: آستان قدس رضوی، به نشر.##11.پورداود، ابراهیم (1377). یشت ها اوستایی (تفسیر و ترجمه ابراهیم پور داود). (کرده 4، فقره 7-6). تهران: اساطیر.##12.تاریخ سیستان (1366). تصحیح ملک الشعرای بهار. تهران: نشرکلاله.##13.تبریزی، محمد حسین بن خلف (1357). برهان قاطع، ج 2. تصحیح محمد معین.با مقدمه علی اکبر دهخدا. تهران: امیرکبیر.##14.ثعالبی مرغنی، حسین بن محمد (1372). تاریخ غررالسیر (شاهنامه کهن پارسی). پارسی گردان: محمد روحانی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.##15.جاماسب چی دستور، منوچهر چی جاماسب آسانا (1382). متن های پهلوی. پژوهش و ترجمه سعید عریان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##16. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1369). راز بقای ایران در سخن فردوسی. تهران: کتابخانه گنج دانش.##17.جنیدی، فریدون (1358). زندگی و مهاجرت آریائیان بر پایه گفتارهای ایرانی. بنیاد نیشابور.##18.جنیدی، فریدون (1374). "نیشابور پایتخت ایالتی". در: مجموعه پایتخت های ایران. به کوشش یوسف کیانی و پرویز ورجاوند. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور: 320-332.##19.حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1370). جغرافیای تاریخی خراسان. تصحیح غلامرضا ورهرام. تهران: اطلاعات.##20.حبیبی، عبدالحی (1346). تاریخ مختصر افغانستان از زمان قدیم تا خروج چنگیز و حدود ‎600 هـ.ق. کابل: کتاب چاپولو.##21.خطیبی، ابوالفضل (1390). "هویت ایرانی در شاهنامه". در: مجموعه به فرهنگ باشد روان تندرست (مقاله ها و نقدنامه های فرهنگستان درباره شاهنامه). به کوشش احمد سمیعی و ابوالفضل خطیبی. تهران: زبان و ادب فارسی: 312-332.##22.خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین الحسینی (1362). حبیب السیّر فی اخبار افراد البشر. زیر نظر محمد دبیر سیاقی، ج2. بی جا: کتابفروشی خیام.##23.دارمستتر، جیمس (1382). مجموعه قوانین زردشت (وندیداد اوستا). ترجمه موسی جوان. تهران: دنیای کتاب.##24.دوستخواه، جلیل (1382). اوستا کهن‌ترین سرودهای ایرانیان. تهران: گلشن.##25.ده بزرگی، زیلا (1388). مضامین حماسی در متن های ایران باستان و مقایسه آن با شاهنامه فردوسی. تهران: امیرکبیر.##26.دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه، ج4. ذیل "خراسان".##27.رنجبر، احمد (1363). خراسان بزرگ (بحثی پیرامون چند شهر از خراسان بزرگ). تهران: امیرکبیر.##28.ریاحی، محمدامین (1382). سرچشمه های فردوسی شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##29.زنجانی، محمود (1372). فرهنگ جامع شاهنامه. تهران: عطایی. ##30. سرامی، قدمعلی (1383). از رنگ گل تا رنج خار: شکل شناسی داستان های شاهنامه. تهران: علمی و فرهنگی.##31. شاپور شهبازی، علیرضا (1390). زندگینامه تحلیلی فردوسی. ترجمه هایده مشایخ. تهران: نشر هرمس.##32. شهیدی مازندرانی، حسین (1377). فرهنگ شاهنامه (نام کسان و جایها). بی جا: نشر بلخ (وابسته به بنیاد نیشابور).##33. طبری، محمد بن جریر (1373). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج 4. تهران: اساطیر.##34. عادل، محمدرضا (1372). فرهنگ جامع نامه های شاهنامه. تهران: نشر صدوق.##35. فدایی، احمد (1373). جغرافیای شهرستان اسفراین. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات.##36. فردوسی، ابوالقاسم(1381). شاهنامه. به تصحیح ژول مول. تهران: نشر بهزاد.##37. فردوسی، ابوالقاسم (1386). شاهنامه. به کوشش جلال خالقی مطلق. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.##38. فسنقری، غلامرضا؛ شاهد، احمد (1381). مشاهیر رجال اسفراین. مشهد: آستان قدس رضوی، نشر بنیاد پژوهش های اسلامی.##39. قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1373). آثار البلاد و اخبار العباد. تصحیح میرهاشم محدث. تهران: امیرکبیر.##40. کوفی، ابن اعثم (1372). الفتوح. ترجمه محمد بن احمد مستوفی هروی، تحقیق غلامرضا طباطبائی مجد. تهران: آموزش انقلاب اسلامی.##41. کهزاد، احمدعلی (1389). افغانستان در پرتو تاریخ. تهران: دنیای کتاب.##42. کیانی، یوسف؛ ورجاوند، پرویز (1374). پایتخت های ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##43. گریشمن، رومن (1336). ایران ازآغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##44. لسترنج، گای (1364). جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت ‏شرقی. ترجمه محمود عرفان. تهران: علمی و فرهنگی.##45. متولی حقیقی، یوسف (1387). خراسان شمالی: پژوهشی پیرامون تاریخ تحولات سیاسی خراسان شمالی از آغاز تا انقلاب اسلامی. مشهد: آهنگ قلم.##46. حدود العالم من المشرق الی المغرب (1363). به کوشش منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه طهوری.##47. مستوفی، حمدالله (1336). نزهه القلوب. به کوشش محمد دبیر سیاقی. تهران: کتابخانه طهوری.##48. مسعودی، علی بن حسین (1382). مروج الذهب ومعادن الجوهر، ج1. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: علمی و فرهنگی.##49. مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ج2. ترجمه علی نقی منزوی. تهران: مؤلفان و مترجمان ایران.##50. میرانصاری، علی (1385). ارج نامه ملک الشعرای بهار. تهران: مرکز پژوهش میراث مکتوب.##51. میرخواند، محمدبن خوارزمشاه (1373). تاریخ روضة الصفا فی سیرة الانبیاء و الملوک و الخلفا. تهذیب و تلخیص عباس زریاب خوئی، ج 2. تهران: علمی.##52. نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر (1363). تاریخ بخارا. ترجمه ابونصر القباوی. تلخیص محمد بن ظفر بن محمد. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: توس.##53. نوبان، مهرالزمان (1376). نام مکان های جغرافیایی در بستر زمان. بی جا: ما.##54. یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (1380). معجم البلدان. ترجمه علینقی منزوی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##55. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (1343). البلدان. ترجمه محمدابراهیم آیتی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##