دال مرکزی در گفتمان سربداران خراسان؛ تحلیل گفتمان نامه شیخ حسن جوری به امیر محمّدبیک (بر پایه نظریه لاک‌لائو و موفه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند

چکیده

نهضت سربداران خراسان (737هـ. ق.­ـ 783هـ. ق.) مهم­ترین نهضت آزادی­بخش ایران در قرن هشتم است. تزلزل و ناپایداری این دولت مستعجل و فراز و فرودهای ایدئولوژیک آن سؤال‌های بزرگی را پیش روی محققان قرار داده­است. گفتمان این نهضت، مانند همه گفتمان­های سیاسی­ـ اجتماعی، دارای دو مرحله غیرِمستقر (پیش از استقرار حکومت) و مستقر (پس از استقرار حکومت) است. در این مقاله تلاش شده­است نامه شیخ حسن جوری به امیر محمّد­بیک، برادر ارغون­شاه، به­عنوان یکی از مهم­ترین اسناد گفتمان غیرِمستقر سربه­داران، تحلیل و به برخی از پرسش­های بالا از جمله تأثیر شرایط مکانی و زمانی در این جنبش، مفاهیم سیاسی و مذهبی آن و عامل وحدت­بخش به نیروهای پراکنده مردمی، ذیل یک گفتمان واحد پاسخ داده شود. برای پاسخ به این پرسش­ها از شیوه تحلیل گفتمان لاک‌لائو و موفه بهره خواهیم برد که در آن هم، مفاهیم یک گفتمان، مانند جابه­جایی دال­ها، سوژه سیاسی، اسطوره و تصور اجتماعی، قابلیت دسترسی و اعتبار، غیریت و حاشیه­رانی، دال­های خالی و هژمونی، حول محور "دال مرکزی" شکل می­گیرند. پس از بررسی­ها روشن می­شود که در گفتمان غیرِمستقر سربداران، دال­های مرکزی، ظلم­ستیزی و برابری­جویی هستند. شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری، به­عنوان مهم­ترین شخصیت­های این گفتمان، با تکیه بر گفتمان­های تشیع و تصوف، اسطوره­ای مبتنی بر ظلم­ستیزی شیعیانه و برابری­جویی عارفانه خلق کردند و آن را به تصور اجتماعی تبدیل نمودند. بقیه مفاهیم این گفتمان نیز، حول همین دال­های مرکزی، متمرکز می­شوند. در خلال مقاله علاوه بر این نامه، از منابع و اسناد تاریخی دیگر نیز در جهت تحلیلی شامل، استفاده شده­است.

کلیدواژه‌ها


  • آژند، یعقوب (1363). "سربداران سمرقند". کیهان فرهنگی، ش 8 (آبان): 25-27.##
  • آژند، یعقوب (1365). قیام شیعی سربداران. تهران: گستره.##
  • ابن بطوطه، محمدبن عبدالله بن‌محمد (1348). سفرنامه ابن بطوطه. ترجمه محمدعلی موحد. تهران: آگاه.##
  • اللهیاری، فریدون؛ نورائی، مرتضی؛ رسولی، علی (1389). "حکومت­های ایران در قرن هشتم هجری و مسأله مشروعیت". پژوهش­های تاریخی، سال دوم، ش 2، پیاپی 6 (تابستان): 1-24.##
  • اسمیت، جان ماسون (1361). خروج و عروج سربداران. ترجمه یعقوب آژند. تهران: واحد مطالعات و تحقیقات فرهنگی و تاریخی##
  • بدلیسی، شرفخان بن شمس­الدین (1377). شرفنامه، ج 2. به اهتمام ولادمیر ولیامینوف زرنوف. تهران: اساطیر.##
  • بشلر، ژان (1370). ایدئولوژی چیست؟ ترجمۀ علی اسدی. تهران: شرکت سهامی انتشار.##
  • بیانی، شیرین (1371). دین و دولت در ایران عهد مغول. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##
  • پرهیزکاری، روح­الله (1392). "نقش دولت شیعی سربداران خراسان در گسترش تشیع و تمدن اسلامی". تاریخ، فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهارم، ش 13 (زمستان): 31-50.##
  • پطروشفسکی، ای. پ. (1351). نهضت سربداران خراسان. ترجمه کریم کشاورز. تهران: پیام.##
  • تاجیک، محمدرضا (1379). گفتمان و تحلیل گفتمانی. تهران: فرهنگ گفتمان.##
  • جعفری مذهب، محسن (1385). "استقرار تشیع در حکومت سربداران". رساله دکتری تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی.##
  • حاتمی، محمدرضا (1384). مبانی مشروعیت حکومت در اندیشه سیاسی شیعه. تهران: مجد.##
  • حاجیلو، محمدعلی (1390). ریشه­های تاریخی تشیع در ایران. قم: آشیانه مهر.##
  • حافظ ابرو، شهاب­الدین عبدالله (1317). ذیل جامع التواریخ رشیدی. به تصحیح خانبابا بیانی. تهران: علمی.##
  • حافظ ابرو، شهاب­الدین عبدالله (1370). جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو. تصحیح و تعلیق غلامرضا ورهرام. تهران: اطلاعات.##
  • حسینی‌زاده، محمدعلی (1383). "نظریۀ گفتمان و تحلیل سیاسی". فصلنامه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، ش 28 (زمستان): 99-120.##
  • حقیقت، صادق (1385). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.##
  • حقیقت، عبدالرفیع (1345). "نهضت سربداران". وحید، ش 33 (شهریور): 744-751.##
  • دولتشاه سمرقندی، امیرعلاالدین بختیشاه (1338). تذکره الشعرا. مشهد: آستان قدس رضوی.##
  • زمچی اسفزاری، معین­الدین محمد (1339). روضات الجنات فی اوصاف مدینه الهرات. تصحیح محمدکاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.##
  • سعیدی، مدرس (1393). "بحران مشروعیت در حکومت سربداران (736 تا 783ق./ 1336 تا 1381 م)". پژوهش‌های تاریخی، سال ششم، ش 2، پیاپی 22 (تابستان): 125-142.##
  • سلطانی، سیدعلی­اصغر (1383). "گفتمان به مثابه نظریه و روش". فصلنامه علوم سیاسی، ش 28 (زمستان): 153-180.##
  • شبانکاره‌ای، محمد (1376). مجمع الانساب. تصحیح میرهاشم محدث. تهران: امیرکبیر.##
  • صدرزاده، مینو (1383). "تحلیلی بر ماهیت حکومت سربداران بیهق". تاریخ­پژوهی، سال ششم، ش 20 (پاییز): 100-112.##
  • عبدالرزاق سمرقندی، کمال­الدین (1353). مطلع السعدین و مجمع البحرین. به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: علمی و فرهنگی.##
  • فتحی­نیا، مهدی (1388). "رابطه دین و دولت نزد سربداران". تاریخ اسلام در آینه پژوهش، سال ششم، ش 3 (پاییز): 181-208.##
  • فرکلاف، نورمن (1379). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.##
  • فصیح خوافی، احمدبن جلال­الدین (بی‌تا). مجمل فصیحی. به تصحیح محمود فرخ. مشهد: باستان.##
  • کرون، پاتریشیا (1389). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام. ترجمه مسعود جعفری. تهران: سخن.##
  • کسرایی، محمدسالار؛ پوزش شیرازی، علی (1388). "نظریه گفتمان لاکلا و موفه؛ ابزاری کارآمد در فهم و تبیین پدیده­های سیاسی". فصلنامه سیاست، دوره 39، ش 3 (پاییز): 339-360.##
  • مرعشی، ظهیرالدین (1363). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران. به اهتمام برنارد دارن. تهران: گستره.##
  • مزاوی، میشل م. (1363). پیدایش دولت صفوی. ترجمه یعقوب آژند. تهران: گستره.##
  • مستوفی، حمدالله (1336). نزهه القلوب. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: طهوری.##
  • میراحمدی، مریم (1363). دین و مذهب در عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.##
  • میرخواند، محمدبن خاوند شاه بن محمود (1380). روضةالصفا فی سیرة الانبیا و الملوک و الخلفا. تصحیح جمشید کیان‌فر. تهران: اساطیر.##
  • همایون کاتوزیان، محمدعلی (1380). "به­سوی نظریه عمومی انقلاب‌های ایران". ترجمه علی‌رضا طیب. فصلنامه علمی راهبرد، دوره 9، ش 1 (بهار): 83- 106.##
  • یلفانی، رامین؛ حاجی‌تبار، مجید (1395). "بررسی سیاست‌های مذهبی سربداران (783- 737ق.) با تکیه بر مسکوکات". فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، سال هفتم، ش 27 (بهار): 105-137.##
  • یورگنسن، ماریان؛ فیلیپس، لوییز (1391). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشر نی.##

- Laclau, E. (1990). New Reflections on the Revolution of our Time. London: Verso.##- Laclau, E. (1994). The Making of Political Identities. London: Verso.##- Laclau, E. (1996). Emancipation (s) Radical Thinkers. London: Verso.##- Mouffe, C. (2002). “Recasting Marxism: Hegemony and New Political Movements”. In Antonio Gramschi: Critical Assesments of Leading Political Philosophers, Vol. IV, Edited by: Martin, James. 135-53. London: Routledge##