مطالعه و تحلیل شهرسازی غزنه در دوره غزنویان بر اساس متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی باستان شناسی دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی سینای همدان

2 گروه آموزشی باستان شناسی دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی سینای همدان

10.22034/fakh.2021.261835.1438

چکیده

چکیده
غزنه کهن با پیشینه فرهنگی غنی، منطقه‌ای است باستانی که در شرق ایران فرهنگی قرار دارد. این منطقه از قرن سوم تا ششم هـ. ق. تحولات بزرگ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را به خود دیده و در گذر زمان عرصه‌ تاخت‌وتاز سلسله‌های قدرتمند بوده‌است. در منابع تاریخی، همواره از غزنه به‌عنوان یکی از گذرگاه‌های اصلی در حد واسط خراسان و هند یاد شده‌است. هدف از این پژوهش، بررسی مهم‌ترین آثار غزنه در عهد غزنویان با تکیه ‌بر شواهد باستان‌شناسی و منابع تاریخی است. مهم‌ترین ویژگی‌های شهرسازی غزنه و سهم این شهر از فتوحات غزنویان در شکوفایی و رونق آن، اصلی‌ترین پرسش‌های این پژوهش است که باید به آن پاسخ داده شود. پژوهش پیش رو، به روش تاریخی‌ـ توصیفی‌ـ تحلیلی و بر اساس منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته‌است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که از جمله دلایلی که موجب شد این شهر در دوره‌ فرمانروایی حاکمان غزنوی متحول شود، ثروت هند بوده که جایگاه ویژه‌ای در شکوفایی اقتصادی، فرهنگی و شهرسازی غزنه داشته‌است. موقعیت غزنه بر سر راه تجاری هند، با بازارها و کاروانسراها، آن را به‌عنوان یک بارانداز تجاری مطرح کرده بود. این شهر در سده‌های نخستین اسلامی با توجه به شکل‌گیری حکومت مستقل ترک نژاد غزنوی، شاهد تحولات هنری و شهرسازی ویژه‌ای بوده‌است؛ احداث میدان اجتماعات، کاخ‌ها، مناره‌ها، باغ‌های حکومتی و خصوصی و مساجد باشکوه از جمله این موارد است. بنابر نتایج تحقیق، غزنه کهن در شمال شرقی، جنوب شرقی و غربی شهر امروزی غزنه گسترده بوده است.
واژگان کلیدی: غزنه، غزنویان، سلطان‌محمود، سلطان‌مسعود سوم، شهرسازی، مطالعات تاریخی و باستان‌شناسی.

کلیدواژه‌ها