بررسی مقایسه ایی مضامین عاشورایی در شعر ابن حسام خوسفی و شریف رضی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی

چکیده

مضامین و مفاهیم وابسته به واقعه ی عاشورا یکی از تأثیرگذارترین مضامین دینی در تشیع، اسلام و حتی ادیان دیگراست.  در این مقاله، نگارندگان مضامین عاشورایی را در شعر ابن حسام خوسفی و شریف رضی بررسی کردهاند و پس از نگاهی اجمالی به تأثیر شرایط سیاسی- مذهبی بر دوره های شعر عاشورایی، درون مایه و مضمون مراثی عاشورایی دو شاعر مذکور را بررسی کرده و سپس به بررسی تطبیقی آن ها با یکدیگر پرداخته اند. در مضامین و درون مایه های مشترک این دو شاعر وجه غالب یا محوریت بحث، جبهه ی امام حسین (ع) و یاران و همراهان ایشان است. اما آن چه میان این دو شاعر تمایز دهنده است شیوه ی بیان آنهاست که خود تا حد زیادی محصول شرایط معیشتی، تاریخی و فرهنگی زمان زندگی آنهاست. در اشعار شریف رضی واقع گرایی، عینیت تاریخی و در عین حال نوعی خشم و احساس حماسی بسیار برجسته و آشکار است؛ اما در اشعار ابن حسام دیدگاه شاعرانه و انتزاعی شاعر فضایی روحانی، معنوی، لطیف و در عین حال آسمانی و مقدس ایجاد کرده است. به طور کلی شعر سید رضی از نظر تعداد مضامین بسیار گستردهتر از شعر ابن حسام است. به علاوه در شعر سیدرضی اشارههای تاریخی و جامعهشناختی نیز دیده میشود. رویکرد نگارندگان در یافتن و شرح مضامین، تحلیل محتوا بوده و برای این منظور از توصیف زبانی، ادبی و بویژه تاریخی و سیاسی نیز بهره بردهاند.

کلیدواژه‌ها


- ابن ابی الحدید، فخرالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابوالحدید (1965). شرح نهج البلاغه. به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، الجزء الاول. بیروت: داراحیاء التراث العربی.##-ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1410 ق.). البدایهًْ النهایه، ج3. بیروت: مکتبه المعارف.##- آیتی، محمدحسین (1371). بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قائنات و قهستان. مشهد: دانشگاه فردوسی.##- اعلمی حائری، محمدحسین (1993). دائرة المعارف الشیعیة العامة. الجزء الاول الخامس العشر. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.##-بیگدلی‌ شاملو، لطفعلی‌ بیگ ‌بن‌ آقاخان‌ (آذر) (1336). آتشکده‌‏ آذر. با تصحیح‌ و تحشیه‌ و تعلیق‌ حسن‌ سادات‌ ناصری‌. تهران: امیرکبیر.## -جعفری، محمدمهدی (1378). سیدرضی. ویراست دوم. تهران: طرح نو.##-حرعاملی، محمد بن حسن (1403). وسا‍ئل الشیعه‍‌ الی‌ تحصیل مسائل الشریعه. عنی بتصحیحه و تحقیقه و تذییله عبداالرحیم الربانی الشیرازی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.##- حسن‌لی، کاووس؛ کافی، غلامرضا (1385). "ویژگی‌های شعر عاشورایی از قرن چهارم تا پایان قرن نهم". علمی- پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س)، سال شانزدهم و هفدهم، ش 61 و 62 (زمستان و بهار): 31 - 69.##-خواندمیر، غیاث‌الدین‌ بن‌ همام‌الدین‌ (1333). حبیب ‌السیر فی‌ اخبار افراد البشر. مقدمه‌ جلال‌الدین‌ همائی. زیرنظر محمد دبیرسیاقی‌. تهران: بی‌نا.##-خوسفی، محمد بن حسام (1366). دیوان محمد بن حسام خوسفی. به اهتمام احمد احمدی بیرجندی و محمدتقی سالک. مشهد: اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان رضوی.##-رازی، امین احمد (1378). تذکره‌ هفت‌ اقلیم. با تصحیح‌ و تعلیقات‌ و حواشی‌ محمدرضا طاهری‌ (حسرت). تهران: سروش.##-ریپکا، یان (1385). تاریخ ادبیات ایران. تهران: علمی و فرهنگی.##-سمرقندی، دولتشاه (1371). تذکرة الشعرا. به تصحیح محمد عباسی. تهران: بارانی.##- سنگری، محمدرضا (1380). نقد و بررسی ادبیات منظوم دفاع مقدس. تهران:  پالیزان.##- سیدی، حسین؛ استادی، هوشنگ (1388). "تجلی عاشورا و انقلاب حسینی در شعر شیعه (بررسی تطبیقی شعر حماسی- آیینی عاشورایی در گسترة ادبیات عربی و فارسی)". ادبیات تطبیقی، سال دوم، ش 8 (زمستان): 57-94.##- شریف رضی، محمد بن ابی احمد حسین (1307). دیوان. تصحیح فقیر احمد عباس الازهری. بیروت: المطبعة الادبیه.##- شوشتری، قاضی نورالله (1365). مجالس المؤمنین. تهران: اسلامیه.##- صفا، ذبیح الله (1355). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: امیرکبیر.##- صفا، ذبیح الله (1379). حماسه‌سرایی در ایران. تهران: امیرکبیر.##-عاملی، عبدالحسین ابراهیم (1389 ق.). المفید فی ذکری السبط الشهید الحسین بن علی علیه السلام. بیروت: مؤسسه الاعلمی.##-فاخوری، حنا (1385). تاریخ الادب العربی. تهران: توس.##-فروخ، عمر (1979). تاریخ الادب العربی، الجزء الثالث. بیروت: دارالعلم للملایین.##- قمی، عباس (1421 ق.). نفس المهموم. قم: ذوی القربی.##-کرباسی، محمد صادق محمد (1421ق.). دایرة المعارف الحسینیة. لندن: مرکز الحسینی للدراسات.##-کسایی مروزی، ابوالحسن (1389). کسایی مروزی (زندگی، اندیشه و شعر او). تحقیق محمد امین ریاحی. تهران: علمی.##-مبارک، زکی (1938). عبقریة الشریف الرّضی. بیروت: المکتبة العصریة للطباعة و النشر.##-مجاهدی، محمدعلی (1379). شکوه شعر عاشورا. قم: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز تحقیقات اسلامی.##-مجلسی، محمد‍‌باقر بن‌ محمدتقی‌ (1388). بحارالانوار. تهران: المکتبه ‌اسلامیه‌.##-هاشمی، محمدقاسم (1375). "از صاحب عباد تا محتشم". مکتب اسلام. سال سی و هفتم، ش 9 (آذر): 62 - 68.##