جایگاه خراسان بزرگ در تحولات مذهبی و هنری شرق در دوره اشکانیان

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

1 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند

2 استادیار گروه باستان شناسی دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند

10.22034/fakh.2020.232412.1405

چکیده

خراسان بزرگ در تمامی دوران­های تاریخی ایران، نقش مؤثری در تبادلات منطقه­ای شرق ایران داشته و در این زمینه، اطلاعات جامعی در اختیار پژوهشگران است. اما در این میان، پیرامون عملکرد منطقه خراسان در تاریخ اشکانی، به­دلیل از بین رفتن آثار و منابع تاریخی توسط ساسانیان و هم­چنین گذر زمان بسیار محدود می­باشد. بر این اساس، هدف از انجام این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی صورت پذیرفته است، تحلیل جایگاه خراسان بزرگ (خراسان امروزی، بلخ، مرو، هرات)، به‌عنوان اولین مقر حکومتی اشکانیان در زمینه­های مذهبی و هنری این دوره می­باشد که این امر با توجه به منابع دسته اول و مدارک ­باستان­شناختی به­دست آمده از این دوره انجام می‌پذیرد. پژوهش پیش­رو، در صدد پاسخ­گویی به این پرسش­ها می­باشد که خراسان بزرگ در تاریخ اشکانی، چگونه توانسته است زمینه­ساز تحولات ساختاری مذهبی و هنری گردد و در ادامه، بیشترین تأثیرگذاری تحولات مذهبی و هنری خراسان بزرگ درکدام مناطق مشهود است. در این راستا، با توجه به یافته‌های پژوهش می­توان گفت جایگاه خراسان بزرگ در دوره اشکانی، به­صورت فرامنطقه­ای بوده و بر اساس تسامح مذهبی و فرهنگی صورت پذیرفته است. هم­چنین خراسان بزرگ به­دلیل قرارگیری در گذرگاه ارتباطی شرق و غرب، توانسته است با گسترش مذهب بودا، مهر و زرتشتی در شرق ایران، هند، چین و حتی روم بیزانس تأثیرگذاری مذهبی داشته و با توجه به آثار هنری هم­چون سفال­سازی و شیشه‌گری در هند و چین، تأثیرگذاری هنری ایجاد نماید. علاوه بر آن، با تحلیل ریشه­شناسی خط و زبان پهلوی در دوره اشکانی، دریافتیم که این منطقه با توسعه خط و زبان پهلوی در داخل ایران، تاجیکستان و افغانستان تأثیر فرهنگی  به­صورت فرامنطقه­ای ایجاد نموده است.

کلیدواژه‌ها


- ابوالقاسمی، محسن (1386). تاریخ زبان­های فارسی. تهران: سمت.##- استرابون (1370). جغرافیای استرابو (سرزمین­های زیر فرمان هخامنشیان). ترجمه همایون صنعتی­زاده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.##- اکبرپور، علی (1396). "اشکانیان سرچشمه آیین پهلوی". تاریخ­نگار، سال دوم، ش 12 (اردیبهشت): 20-31.##- ایروانی، محمدرضا؛ محمدی، عبدالرضا (1388). "واژه­سازی و واژه­گزینی، نظامی در زبان و ادبیات فارسی (فارسی باستان و فارسی میانه)". فصلنامه مدیریت نظامی، سال سوم، ش 35 (پاییز): 145-180.##- بصیری، فرانک؛ کاتب، فاطمه (1395). "پژوهشی بر تأثیر متقابل ایران در عصر اشکانی و چین در دوره سلسله هان". تاریخ روابط خارجی، سال هفدهم، ش 68 (پاییز و زمستان): 35-58.##- بویس، مری (1382). زردشتیان، باورها و آداب دینی آنها. ترجمه عسکر بهرامی. تهران: ققنوس.##- بهزادی، رقیه (1371). "کوشان­ها". مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، دوره اول، ش 3 (زمستان): 89-116.##- بیانی، شیرین (1350). "نظری بر روابط فرهنگی ایران باستان با شرق و غرب". بررسی­های تاریخی، سال ششم، ش 3 (مهر و آبان): 111-136.##- بیانی، ملکزاده (1353). "ضرابخانه­های پارتی". مجله پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال نهم، ش 9 (مهر و آبان): 1-16.##- بیانی، ملکزاده (1356). "اولین تختگاه پارت". مجله بررسی‌های تاریخی، سال دوازدهم، ش 7 (خرداد و تیر): 90- 109.##- پیرنیا، حسن (1389). تاریخ ایران باستان، تهران: آگاه.##- تشکری، عباس (2536). ایران به روایت چین باستان. تهران: وزارت امور خارجه، مؤسسه روابط بین­المللی.##- توین­بی، آرنولد (1379). جغرافیای اداری هخامنشیان. ترجمه همایون صنعتی­زاده. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.##- جوان، موسی (1386). تاریخ اجتماعی ایران باستان: از آغاز مهاجرت به سرزمین قدیم ایران تا حمله اسکندر مقدونی. تهران: علم.##- حکمت­آرا، حامد (1396). "نسا (عشق آباد) وارث اصلی تمدن پارتی و اشکانی". در: مجموعه مقالات برگزیده پنجمین کنفرانس علمی- پژوهشی افق­های نوین در علوم جغرافیا و برنامه­ریزی، معماری و شهرسازی. گردآورنده علی دشتی. تهران: انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین: 1-10.##- خسروی، زینب؛ صادقی، سارا؛ افخمی، بهروز (1397). "اندیشه سیاسی قدرت­گیری و توسعه­طلبی در امپراتوری اشکانی بر اساس شواهد باستان­شناسی و تاریخی". پژوهش‌های باستان­شناسی ایران، دوره هشتم، ش 1 (بهار): 97-113.##- دادور، ابوالقاسم؛ برازنده حسینی، مهتاب (1398). "مطالعه تطبیقی آتشکده­های زرتشتی و استوپاهای بودایی". پژوهش­های هنرهای تجسمی نقش­مایه، دوره نوزدهم، ش 6 (تیر): 7-20.##- داوری، محمدصادق؛ موسیوند، فاطمه؛ باوفا، حسن (1397). "تبیین شاخصه­های سفالی اوایل دوره پارتی در حوضه کشف­رود بر اساس گونه­شناسی سفال­های تپه اسماعیل­آباد مشهد". مطالعات باستان­شناسی، دوره دهم، ش 1 (بهار و تابستان): 75-94.##- دیاکونوف، ای. م؛ لیوشیتس، و. آ. (1383). کتیبه­های اشکانی نسا (اسناد اقتصادی). ترجمه شهرام حیدر آبادیان. تهران: کلام شبدا.##- رحمانی، امیر، و دیگران (1392). "شهر نیشابور در گذر زمان (عصر قدیم و جدید)". خراسان بزرگ، سال چهارم، ش 10 (بهار): 24- 33.##- رحیم­پور، علی (1389). "تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ". خراسان بزرگ، دوره یکم، ش 1 (زمستان): 36-74.##- رستم­بیگی­، سمانه (1390). "نقش­مایه­های مهری در نقوش تزیینی هنر ایران". نگره، دوره 6، ش 19 (تابستان): 49-65.##­- زرین­کوب، روزبه؛ نادری، فرشید (1393). "اشکانیان و سنت­های کهن ایرانی، پای­بندی یا عدم تقلید اشکانیان به سنت­ها و مواریث فرهنگی ایرانی". جستارهای تاریخی، سال پنجم، ش 2 (پاییز و زمستان): 41-64.##- زرین­کوب، عبدالحسین (1358). در قلمرو وجدان (سیری در عقاید، ادیان و اساطیر). تهران: علمی.##- سلیم، غلامرضا (1355). تاریخ و فرهنگ ایران در زمان اشکانیان. تهران: وزارت فرهنگ و هنر.##- سیاه­پوش، سیدابوتراب (1394). "هلنیسم و نقش آن در فرهنگ ایران پیش از اسلام". جامعه­پژوهی فرهنگی، سال ششم، ش 1 (بهار): 47-74.##- شیوا، امید (1390). "خراسان بزرگ و خراسانیان". تاریخ‌پژوهی، سال پنجم، ش 48 (پاییز): 195-202.##- صالح­وند، نوید (1391). "بررسی و مطالعه ظروف شیشه­ای دوره اشکانی". پایان­نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی).##- صدیقیان، حسن؛ فرهمند، حسن؛ روشن­ضمیر، علی (1391). "صنعت شیشه­گری ایران در صدر اسلام". باستان­شناسی شوشتر، دوره یکم، ش 1 (پاییز و زمستان): 49-64.##- ظهوریان، مریم (1395). "بررسی نقوش نمادین و نشان­های رمزی در معماری شاخص ایران (از عیلام تا پایان امپراطوری ساسانی با رویکرد معناشناسی)". رساله دکتری باستان­شناسی (گرایش تاریخی)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.##- عزیزی­پور، طاهره (1397). "وضعیت اقتصادی کوشانیان و عوامل تأثیرگذار بر آن". پژوهش­های علوم تاریخی، سال دهم، ش 2 (پاییز و زمستان): 137-152.##- علیخانی، ذبیح­الله (1395). "بررسی و تحلیل داده­های باستان­شناسی محوطه دیلمان و املش در دوره اشکانی (سفال، شیشه، معماری قبور)". پایان­نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد.##- علیزاده بیرجندی، زهرا؛ حامدی، زهرا؛ ناصری، اکرم (1395). "واکاوی عوامل مؤثر بر دادوستدهای آیینی در جاده ابریشم با تأکید بر نقش ادیان هندی". معرفت ادیان، سال هفتم، ش 4 (پاییز): 108-119.##- عمرانی، بهروز؛ مرادی، امین (1393). "جایگاه مجموعه زهاک در روند ترویج اندیشه­های مهرپرستی و معماری مرتبط با آن". مطالعات باستان­شناسی، دوره ششم، ش 2 (پاییز و زمستان): 112-130.##- فرای، ر. نیلسون (1382). تاریخ باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب­نیا. تهران: علمی و فرهنگی.##- قلی­زاده پرانجوق، گلنار (1396). "بازرگانی داخلی و خارجی در دوره اشکانیان". پایان­نامه کارشناسی­ارشد تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه.##- کامبخش­فرد، سیف­الله (1392). سفال و سفال­گری در ایران (از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر). تهران: ققنوس.##- کاویانی، پویا (1397). "عملکرد اشکانیان در پاسداری از مرزها (مرزبانان اساطیری- تاریخی)". ادبیات پایداری، دوره دهم، ش 19 (پاییز و زمستان): 254-275.##- کجباف، علی­اکبر (1376). "روابط ایران و چین از آغاز تا ساسانیان، سیاسی - مذهبی – اقتصادی". مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال سیزدهم، ش 9 (بهار): 145-175.##-کریم­الوار، کیوان؛ خسروآبادی، مریم (1393). جغرافیای تاریخی خراسان بزرگ (مطالعه موردی بلخ، ترمذ، بدخشان و خراسان). اصفهان: کنکاش.##- گرنه، فرانتیس (1398). "پیکره­نگاری میترا در ایران و آسیای میانه". ایران­ ورجاوند، سال دوم، ش 2 (بهار و تابستان): 16-24.##- محمدی، حسین (1395). "روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران و هند در عصر پارتیان". فصلنامه شبه قاره هند، سال هشتم، ش 27 (تابستان): 103-124.##- محمدی نوسودی، صهیب؛ تمری، نازنین (1395). "داده­های تاریخی در سفال­نوشته­های نسا". پژوهش­های باستان­شناسی ایران، دوره ششم، ش 14 (پاییز): 59-78.##- محمودآبادی، سیداصغر (1383الف). "جاده ابریشم در ساختار سه دولت ایران، چین و روم باستان در دوره اشکانیان". فرهنگ اصفهان، سال نهم، ش 27 (بهار و تابستان): 4-15.##- محمودآبادی، سیداصغر (1383ب). "جستاری در زمینه­های برآمدن اشکانیان در خراسان بزرگ". مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، ش 36 (بهار و تابستان): 129-150.##- مدیرشانه­چی، کاظم (1347). "حدود خراسان در طول تاریخ". فصلنامه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، سال اول، ش 1 (بهار): 114-152.##- منتظری، علی (1365). "شیشه". مطالعات علمی، سال اول، ش 17 (زمستان): 8-16.##- مهرپویا، جمشید (1368). "شناخت هنرهای سنتی ایران (سفال، کاشی، سرامیک)". فصلنامه هنر، سال نهم، ش 17 (بهار): 166-195.##- ناتل خانلری، پرویز (1369). تاریخ زبان فارسی. تهران: نشر نو.##- نامی، حسن، فیروزمندی؛ بهمن؛ اسمعیلی جلودار، محمداسماعیل (1396). "تحلیل و گاه­نگاری پیشنهادی شهر اشکانی (شهرتپه) چاپشلو در شهرستان درگز". پژوهش­های باستان­شناسی ایران، دوره هفتم، ش 13 (بهار و تابستان): 123-142.##- خادمی ندوشن، فرهنگ (1381). "تاریخ کوشانیان با استفاده از منابع باستان­شناسی". پژوهشنامه علوم انسانی، سال دهم، ش 34 (تابستان): 127-134.##- نوراللهی، علی (1394). "گذری بر معماری و شهرسازی ایران در دوره اشکانی". دانش و مرمت و میراث فرهنگی، سال سوم، ش 5 (تابستان): 50-80.##- ورمازرن، مارتین (1387). نماد میترا، ترمه: بزرگ نادرزاد. تهران: چشمه.##- وکیلی، شروین (1393). تاریخ سیاسی شاهنشاهی اشکانی. تهران: شورآفرین.##- یارشاطر، احسان، و دیگران (1389). تاریخ ایران کمبریج (از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان). ترجمه حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.##
- Barag, D. (1985). Cataloque of western asiatic glass in the British museum. London:  British Museum Publication.##- Boyce, M. (1986). “Arsacids iv. Arsacid religion”. Encyclopadia  Iranica, Vol .2, 540- 548.##- De Jong, A. (2013). “Religion in Iran: The Parthian & Sasanian Periods”. In: The Cambridge historyof Religions in the Ancient world II: From the Hellenistic Age to LateAntiquity. Id. M.R.Salsman, W. Adler.23-53.##- Fukai, Shinji (1977). Persian Glass. NewYork: Weatherhill.##- Ghirshman, R. (1953). Iranian art during the sasanian and Partian Period. New York: Golden Press.##- Kent, R. G. (1953). Old Persian: grammar, Text, Lexicon. New Haven, CT: American oriental societ.##- Wanke, J. R. (1981). “Elamaeans, Parthians and the Evoulution of Empire in Southwestern Iran”. Journal of American oriental Society, Vol. 101, No. 3: 303-315.##- Wolski, J. (1966). “Les Achéménides et les Arsacides: Contribution à l'histoire de la formationdes traditions iraniennes”. Syria, Vol. 43, No. 2: 63-89.##