تحلیلی بر سکه‌های ناصرالدین‌شاه قاجار ضرب شده در هرات با استفاده از تجزیه عنصری پیکسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند

2 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد گروه باستان‌شناسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

4 دانشجوی دکترای گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران

5 دانشجوی کارشناسی‌ارشد گروه باستان‌شناسی دانشگاه مازندران

چکیده

پس از مرگ ناگهانی یارمحمدخان ظهیرالدوله (1258-1267ق.)، به سال 1267ق.، هرج­ و مرج فراوانی در هرات پدید آمد. در دل این آشفتگی­ها، افراد زیادی تحت امر دولت ایران و خارج آن، به قدرت رسیدند و در نهایت دوست­محمدخان بارکزایی (1258-1280ق.) به سال 1279ق.، هرات را برای همیشه از ایران جدا ساخت. درخلال آشفتگی­های هرات (1267-1280ق.)، سکه­هایی نیز به نام ناصرالدین­شاه (1264-1313ق.) در تاریخ­های 1269 و 1273-1279ق. در این شهر به ضرب رسید. توجه بیشتر بدین سکه­ها دو مسأله را به همراه دارد، یکی آن­که نظام پولی عصر ناصری از ساختار خاصی پیروی نمی­کرد و سکه­های هر محل با عیارهای متفاوت به ضرب می­رسید و دیگری آن­که معمولاً در دوران­های پرتنش، قدرت اقتصادی هر شهر تضعیف می­گشت و عیار سکه نیز بدان واسطه بسیار پایین می­آمد. بنابراین تجزیه عنصری سکه­های این دوره با استفاده از شیوه پیکسی به دلیل سرعت، دقت بالا و غیرمخرب بودن آن، می­تواند تحلیل خوبی از این اوضاع ارائه دهد. از این­رو، برای مطالعه در این امر تعداد 21 سکه در نُه تاریخ متفاوت، مورد تجزیه عنصری قرار گرفت. در نتیجه مشخص شد که عیار نقره این سکه­ها بالاتر از 90% بوده که در مقایسه ضرابخانه­های اصلی، یعنی مشهد (84%)، تبریز (82%)، طهران (90%)، اصفهان (84%)، و شیراز (90%)، در جایگاه بالایی قرار می­گرفته و این نشان دهنده تابعیت ضرابخانه هرات از نظام اصلی ضرب سکه، یعنی نظام تهران بوده که حتی در اوج تنش­ها هم، از عیار این سکه­ها کسر نگردیده است. در پایان نیز اطلاعات ارزشمندی از نحوه عیار زدن فلز سکه­ها با فلزات مس و آهن و نوع معادن نقره مورد استفاده، یعنی معادن سروزیت به دست آمد.

کلیدواژه‌ها


- آدمیت، فریدون (1348). امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی.##- اسماعیل­زاده­ کیوی، سینا (1392). "مطالعه اشیای مکشوفه از بافت تاریخی اردبیل و محوطه تاریخی مجموعه شیخ­صفی­الدین اردبیلی با روش گسیل پرتو ایکس با تابش پروتون (PIXE)". پایان­نامه کارشناسی­ارشد فیزیک هسته­ای، دانشکده علوم پایه، دانشگاه محقق ­اردبیلی.##- اولیایی، پروین؛ آفریده، حسین؛ آقاعلی­گل، داوود (1394). "مطالعه آماری سکه­های نقره هخامنشی، اشکانی و ساسانی با استفاده از آنالیز عنصری به روش پیکسی". مطالعات باستان­شناسی، دوره 7، ش 1 (بهار و تابستان): 17-28.##- جوان­لاجی، رحیم؛ لعل­شاطری، مصطفی؛ سرافرازی، عباس (1396). "تأثیر جدایی هرات بر حیات اقتصادی خراسان (1273-1313ق.)". خراسان بزرگ، دوره 7، ش 27 (تابستان): 83-93.##- خادمی­ندوشن، فرهنگ، و دیگران (1394). "بررسی اوضاع سیاسی-اقتصادی حکومت اشکانیان در سال­های 2-57ق.­م. (دوران پادشاهی ارد دوم و فرهاد چهارم) بر اساس ترکیبات شیمیایی سکه­های نقره با روش آزمایشگاهی PIXE". پژوهش­های باستان­شناسی ایران، دوره 5، ش 8 (بهار و تابستان): 53-66.##- راعی­گلوجه، سجاد (1380). قاجاریه و انگلستان و قراردادهای استعماری. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.##- شمیم، علی­اصغر (1384). ایران در دوره سلطنت قاجار. تهران: مدبر.##- شیبانی، میرزاابراهیم (1366). منتخب التواریخ. تهران: محمدعلی علمی.##- عضدقاجار، ابونصر (1376). بازنگری در تاریخ قاجاریه و روزگار آنان. تهران: دنیای کتاب.##- عقیلی، عبدالله (1377). دارالضرب­های ایران در دوره اسلامی. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.##- کیان­زادگان، سوسن (1397). "تحلیل قدرت اقتصادی در دوره پیروز ساسانی به کمک آزمایش PIXE (مطالعه موردی: سکه­های مکشوفه از پیروزگت چابهار، بلوچستان ایران)". پایان­نامه کارشناسی­ارشد تاریخ ایران باستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد.##- کیان­زادگان، سوسن، و دیگران (1398). "تجزیه عنصری سکه­های پیروز ساسانی به روش پیکسی (PIXE)، (مطالعه موردی: سکه­های گنجینه پیروزگت کشف­شده از روستای تیس چابهار)". پژوهش­های باستان­شناسی ایران، دوره 9، ش 22 (پاییز): 181-196.##- لامعی­رشتی، محمد (1382). "نقش تحلیل عنصری در باستان­سنجی: تجزیه آزمایشگاه واندوگراف". در: مجموعه مقالات نخستین همایش باستان­سنجی در ایران: نقش علوم پایه در باستان­شناسی. به­کوشش مسعود آذرنوش. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، پژوهشکده باستان­شناسی: 75-92.##- متولی­حقیقی، یوسف (1383). افغانستان و ایران: پژوهشی پیرامون روابط سیاسی و چالش‌های مرزی از احمد شاه درانی تا احمد شاه قاجار. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش­های اسلامی.##- مته، رودی؛ فلور، ویلم؛ کلاوسون، پاتریک (1396). تاریخ پولی ایران از صفویه تا قاجاریه. ترجمه جواد عباسی. تهران: نامک.##- محمود، محمود (1353). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی، ج 2. تهران: اقبال.##- نصر، سیدتقی (1363). ایران در برخورد با استعمارگران. تهران: مؤلفان و مترجمان ایران.##- نوین­ فرح­بخش، هوشنگ (1385). راهنمای سکه­های ضربی (چکشی) ایران. تهران: فرح­بخش.##- هوشنگ­مهدوی، عبدالرضا (1369). تاریخ روابط خارجی ایران. تهران: امیرکبیر.##
- Abbott, K. E. (1983). Cities & trade: consul abbott on the economy and society of Iran 1847-1866. Ed. A. Amanat. London: Ithaca.##- Album, S. (2011). Checklist of islamic coins. Santa rosa: stephen album rare coins.##- Beck, L., et al. (2004). “Silver surface enrichment of silver–copper alloys: A limitation for the analysis of ancient silver coins by surface techniques”. Nuclear instruments and methods in physics research section B: Beam interactions with materials and atoms, Vol. 226, No. 1-2: 153-162.##- Bradley-Birt, E. B. (1909). Persia – through persia  from the gulf to the caspian. New York: E. P. Dutton & Co.##- Flament. C.; Marchetti, P. (2004). “Analysis of ancient silver coins”. Nuclear instruments and methods in physics research section B: Beam interactions with materials and atoms, Vol. 226, No. 1-2: 179-184.##- Gaschen, A. A-M., et al. (2008). “Restrictions on fluorine depth profiling for exposure age dating in archaeological bones”. Journal of archaeological science,Vol. 35, No. 3: 535-552.##- Hajivaliei, M., et al. (1999). “PIXE analysis of ancient indian coins”. Nuclear instruments and methods in physics research section B: Beam interactions with materials and atoms, Vol. 150, No. 1-4: 645-650.##- Heritage Auctions (2013). Ancient & world coins signature action. Dallas: Heritage Auctions.##- Hughes, M. J.; Hall, J. A. (1979). “X-Ray fluorescence analysis of late roman and sassanian silver plate”. Journal of archaeological science, Vol. 6, No. 4: 321-344.##- Johansson, S. A. E.; Johansson, T. B. (1976). “Analytical application of particle induced X-Ray emission”. Nuclear instruments and methods in physics research section B: Beam interactions with materials and atoms, Vol. 137, No. 3: 473-516.##- Landor, A. H. S. (1902). Across coveted lands. London: Charles Scribners Son.##- Linke, R.; Schreiner, M.; Demortier, G. (2004). “The application of photo, electron and proton induced X-Ray analysis for the identification and characterization of medieval silver coins”. Nuclear instruments and methods in physics research section B: Beam interactions with materials and atoms, Vol. 226, No. 1: 172-178.##- Meyers, P. (2003). “Production, distribution, and control of silver: Information provided by elemental composition of ancient silver objects”.In patterns and process: A festschrift in honor. Edward V. sayre. suitland: smithsonian center for materials research and education: 271–288.##- Michael, T. (2015). Standard catalog of world coins 1801-1900. Iola: Krause Publications.##- Rabino, J. (1892). “Banking in persia”. Journal of the institute of bankers. No. 13: 10-56.##