مقبره گنبدسبز؛ عرصه تجلی میراث معماری صفویه در مشهد مقدس

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه بیرجند

چکیده

بقاع متبرکه و اماکن آرامگاهی همواره از جایگاه ویژه ای در معماری ایران برخوردار بوده اند. یکی از مهم ترین عناصر و پدیده های معماری دوره صفویه در مشهد، بنای آرامگاهی گنبدسبز می باشد. نفاست و ویژگی های هنری و معماری بنای مذکور که جلوه ای خاص به آن بخشیده است از جنبه های گوناگون تاریخی، هنری، مذهبی و اجتماعی قابل بحث و بررسی می باشد. شاخصه هایی چون عناصر معماری ممتاز و تزیینات آن به فراخور اهمیتی که هر یک دارند، می توانند بیانگر وجود رابطه ساختار و تزئینات بنا با عقاید شخصیت مدفون در آن، عوامل تأثیرگذار در شکل گیری بنا، مقایسه وجوه اشتراک و افتراق ویژگی های بنا با نمونه های مجاور و تأثیر و تأثرات آن و هم چنین جایگاه بنا در سیر تحول معماری بناهای آرامگاهی می باشند. روش تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی- تحلیلی بوده و مهم ترین ابزار گردآوری اطلاعات بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و میدانی می باشد. نتیجه حاصل از این گفتار مبین این مسأله است که بنای گنبدسبز تداوم سبک هنر و معماری آرامگاهی دوره تیموری و قبل از آن بوده است و با توجه به منابع مکتوب و غیرمکتوب، ساخت بنا در دوره شاه عباس اول آغاز و در زمان شاه عباس دوم تکمیل گردید. شخصیت اصلی مدفون در بین شخصیت های مجهول، محمدمؤمن مشهدی مطمئن تر به نظر می رسد و از سایر افراد مدفون در بنا، اطلاعی در دست نیست.

کلیدواژه‌ها


 اداره کل میراث فرهنگى خراسان رضوی. آرشیو (1376). گزارش گمانه زنی بنای گنبد سبز مشهد. شماره 16ف. [منتشر نشده].##- اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1362). مطلعالشمس. تهران: یساولى.##- بقیعى، غلامحسین (1373). مزار میرمراد. تهران: گوتنبرگ.##- پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامى (1378). دایره المعارف بناهاى تاریخى ایران در دوره اسلامى (بناهاى آرامگاهى). تهران: سوره.##- تقى زاده طوسى، فریدون (1372). "آراى ذهبیه و میرسیدعلى همدانى". مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد، سال بیست و ششم، ش‏3 و 4 (پائیز و زمستان): 1005-2535.##-  خانیکوف، نیکولای (1375). سفرنامه خانیکوف، ترجمه اقدس یغمایى و ابوالقاسم بى گناه. مشهد: آستان قدس رضوى.##- ریاضى، غلامرضا (1334). راهنماى مشهد. بى جا: کتابفروشى زوار.##- زارعی، علی (1381). "آرامگاه های مذهبی دوره صفویه در مشهد مقدس". پایان نامه کارشناسی ارشد باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران.##- شاملو، ولی قلی خان (1374). قصص الخاقانی. تصحیح سیدحسن سادات ناصری، ج2. تهران: سازمان فرهنگ و انتشارات اسلامی.##- شعیری، محمد بن محمد (1388ق.). کاشف الأستار ترجمه جامع الأخبار. ترجمه شرف الدین خویدکى . تهران : کتابفروشی اسلامیه .##- طوسى، اللهوردیان (2535). خراسان. مشهد: کتابفروشى مروج.##- علمى، محمود (1336). "گنبد سبز مشهد". مجله آموزش و پرورش، سال بیست و دوم، ش 5 (بهمن): 57-61.##- فلاح فر، سعید (1379). فرهنگ واژههای معماری سنتی ایران. تهران: کامیاب.##- قصابیان، محمد رضا (1377). تاریخ مشهد از پیدایش تا آغاز افشاریه. مشهد: انصار.##- کبیرى، عبدالرحیم (1326). "آثار تاریخى و باستانى مشهد". فرهنگ خراسان، سال اول، ش 2 و 3 (خرداد): 44-49.##- کخ، ابا (1373). معمارى هند در دوره گورکانیان. ترجمه سلطان زاده. تهران: دفتر پژوهش هاى فرهنگى.##- گلمبک، لیزا؛ ویلبر، دونالد (1374). معمارى تیمورى در ایران و توران. ترجمه کرامت الله افسر و محمد یوسف کیانى. تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور.##- مشکوتى، نصرت الله (1349). فهرست بناهاى تاریخى و اماکن باستانى ایران. تهران: سازمان ملى حفاظت آثار باستانى ایران.##- مقدادى اصفهانى، على (1375). نشان از بینشانها، ج1. تهران: حیدرى.##- مقرى، على اصغر (1359). بناهاى تاریخى خراسان. مشهد: اداره کل فرهنگ خراسان.##- مولوى، عبدالحمید (1354). آثار باستانى خراسان، ج1. تهران: انجمن آثار ملى ایران.##