تأثیرات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نهاد وقف در استان مرزی خراسان جنوبی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه بیرجند

2 استادیار جغرافیای سیاسی دانشگاه بیرجند

چکیده

چ
وقف با کارکردهای متنوع خود و جایگاه ویژه اش در فرهنگ تشیع از جنبه های مختلف جامعه شناختی، اقتصادی، تاریخی، کالبدی، فرهنگی، سیاسی و غیره می تواند مورد بررسی قرار گیرد. موقوفات در تأسیس و تداوم حیات نهادها و مراکز دینی، مذهبی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی عام المنفعه تأثیر فراوانی داشته و منشأ اثرات فراوان بوده اند. در این پژوهش که به کمک شیوه اسنادی و با رویکردی تاریخی تهیه شده، سعی بر این بوده تا تأثیرات اجتماعی - فرهنگی وقف در دو بخش اثرات مستقیم و غیرمستقیم مورد کنکاش قرار گیرد. نتایچ بازخوانی اولیه اسناد مربوطه، بیانگر تنوع کارکردی نهاد وقف و مصارف موقوفات در فرهنگ تشیع به طور عام و در محدوده مورد مطالعاتی، به طور خاص است و این ویژگی، نهاد وقف را در مذهب تشیع نسبت به وقف و موقوفات در سایر مذاهب، متمایز و ممتاز می سازد. پشتوانه مالی موقوفات ضمن تأثیرات مستقیم در حوزه های متعدد ازجمله در حوزه بیان و نشر معارف دین اسلام و مذهب تشیع، به انسجام اجتماعی، افزایش امنیت اجتماعی و همدلی و همگرایی بیشتر در بین مردم، به خصوص در جامعه تشیع منطقه شرق ایران به عنوان یک منطقه مرزی، کمک مؤثری نموده است. نهاد وقف هم چنین با تحکیم، تثبیت و تقویت پایگاه های تشیع ازجمله مساجد، حسینیه ها، مراسم مذهبی از قبیل عزاداری و تأسیس و اداره مدارس علوم دینی در خاور ایران به افزایش قلمرو مؤثر ملی در دوره حکومت های شیعی و حفظ و تقویت قلمروهای ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیکی تشیع انجامیده است.
Waqf with its various functions and its special position in the Shi›ite culture can be investigated from various aspects of sociological, economic, historical, physical, cultural, political, and so on. Waqf has been very influential in the establishment and continuity of institutions and religious, religious, cultural, economic, and social centers of the welfare community and has been the source of many influences. In this research, in a documentary and historical approach, it has been tried to investigate the effects of social and cultural Waqf in two parts of direct and indirect effects. The initial readings of the relevant documents indicate the functional diversity of the waqf institution and the expenditures of the endowments in the Shi›i culture, and in particular in the field of study. This feature distinguishes the waqf entity in the Shi›a religion in relation to waqf and endowments in other religions. The financial backing of the endowments, while having direct effects on issues such as the dissemination of the teachings of the religion of Islam and the Shiite religion, contributes significantly to social cohesion, increased social security and empathy and convergence among the people, especially in the Shia community of the eastern region as A borderland. Waqf also consolidates, consolidates and strengthens Shiite bases including mosques, Husayniyahs, religious ceremonies such as mourning and the establishment and administration of religious scholar schools in the east of Iran to increase the effective national territory during Shi›a rule and to preserve and strengthen geopolitical territories and the ideology of Shiism.

کلیدواژه‌ها


آیتی، محمدحسین (1370). بهارستان: در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان. مشهد: دانشگاه فردوسی.##احمدی، عباس (1389). "نقش مذهب در گسترش حوزه نفوذ (مطالعه موردی: تشیع و ایران) ". فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک، سال ششم، ش 1 (بهار): 37-74.##اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی، وقف نامه عادی مدرسه جعفریه قاین مربوط به سنه 1122ق. به کلاسه پرونده، م-92.##اعتصام الملک، میرزاخانلرخان (1352). سفرنامه میرزاخانلرخان اعتصام الملک. به کوشش منوچهر محمودی. تهران: چاپخانه فردوسی.##امیدیانی، حسین (1380). نقش وقف در فرایند توسعه. قم: هجرت.## 

ساعاتی، یحیی محمود (1374). وقف و ساختار کتابخانه های اسلامی. ترجمه احمد امیری شادمهری. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی.##سعیدی رضوانی، عباس (1372). بینش اسلامی و پدیده های جغرافیایی (مقدمه ای بر جغرافیای سرزمین های اسلامی). مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی.##سیمبر، رضا (1385). "ژئوپلیتیک و مذهب در نظام بین الملل؛ راهبردها و تحولات". فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک، سال دوم، ش 3 و 4 (پاییز و زمستان): 98-118.##شاطری، مفید (1382). طرح پژوهشی جغرافیای دارالایمان زهان. بیرجند: اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی، واحد آمار و اطلاعات، واحد امور فرهنگی و دفتر فنی [چاپ نشده].## شاطری، مفید(1385). طرح پژوهشی بازخوانی اسناد وقفی اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی.  بیرجند: اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی، واحد آمار و اطلاعات، واحد امور فرهنگی و دفتر فنی [چاپ نشده].## شاطری، مفید (1388). طرح پژوهشی بازخوانی اسناد وقف نهبندان. بیرجند: اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی، واحد آمار و اطلاعات، واحد امور فرهنگی و دفتر فنی [چاپ نشده].## شاطری، مفید (1390). "مدرسه علمیه درخش و موقوفات آن". فصلنامه وقف، میراث جاویدان، ش 73 (بهار): 85-100.## شاطری، مفید (1391). جغرافیای تاریخی - فرهنگی درخش. مشهد: پاپلی.##فاضلیان، پوراندخت (1383). فرهنگ جهانی ارتباطات؛ یک جهان چندین صدا. تهران: فرامتن.##گنجی، محمدحسن (1382). "بیرجند در 1300 شمسی". در: جستاری در تاریخ فرهنگ و آموزش نوین بیرجند. به کوشش محمدرضا راشدمحصل. بیرجند: رزقی.## گنجی، محمدحسن (1389). مرد جهانی از بیرجند. تهران: گیتاشناسی.##مولانا، حمید (1384). اطلاعات و ارتباطات جهانی. ترجمه اسدالله آزاد و دیگران. تهران: کتابدار.##مؤمنی، مصطفی (1364). "جایگاه وقف و وقف نامه". در: مجموعه مقالات سمینار بین المللی جغرافیا. به کوشش محمدحسین پاپلی یزدی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی: 25-89.##