بازتاب اوضاع اجتماعی ـ فرهنگی خراسان در آثار روشنفکران قفقازی؛ مطالعه موردی: مجله ملانصرالدین

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده

خراسان عصر مشروطه، یکی از ایالت هایی بود که اوضاع اجتماعی، فرهنگی و اخبار تحولات آن در شماره های مختلف مجله ی ملانصرالدین (1285ـ1310ش.) در قالب های مختلفی چون مقاله، سرمقاله، خبر و کاریکاتور بازتاب می یافت. یکی از مهمترین بخش های مجله ی ملانصرالدین که داده های در خور اعتنایی برای مطالعه ی تاریخ اجتماعی و فرهنگی خراسان در دوره ی مشروطه دارد سفرنامه ای است با نام "سفرنامه ی خرمگس بیک" که در ده شماره ی مجله ی ملانصرالدین منتشر شده است. نوشتار حاضر، به بررسی چگونگی بازتاب وضعیت فرهنگی و اجتماعی خراسان در این سفرنامه می پردازد. هدف این نوشتار، بررسی داده های سفرنامه ی خرمگس بیک درباره ی وضعیت اجتماعی ـ فرهنگی خراسان در دوره ی مشروطه است. نویسنده ی سفرنامه، جلیل محمدقلی  زاده (1244ـ1310ش.)، مدیر و سردبیر مجله ی ملانصرالدین و عبدالرحیم بیک حق وردیف (1249ـ1312 ش.)، از نویسندگان مجله ملانصرالدین است. نتیجه ی بررسی نشان می دهد که در این سفرنامه، اطلاعات ارزشمندی درباره ی نحوه ی سفر به مشهد از قفقاز و دشواری های آن (وضعیت راه ها، مشکل تذکره، مأموران مرزی و گمرکی)، سیمای فیزیکی شهرهای قوچان و مشهد، مسأله ی آب در این دو شهر، نهادهای اقتصادی و مؤسسات خدماتی مشهد (بازار، تلگراف خانه و حمام ها)، وضعیت بهداشتی مشهد (بهداشت آب، بهداشت حمام ها و بهداشت عمومی)، گروه های اجتماعی (معرفی اصناف، مشاغل و حرفه های بازار مشهد و نیز گروه های سربار اجتماعی)، فرنگیان مقیم مشهد و انجمن ها و نهادهای آنها در این شهر، مدارس دینی، طلاب و تعلیمات آنها، باورهای دینی و گاه خرافی مردم درباره ی برخی پدیده های اجتماعی و فرهنگی وجود دارد و از طرفی هم باید اشاره کرد که رویکرد نویسندگان، انتقادی است.
Abstract
Khorasan of Constitutional Era was one of the states that its social and cultural situation and news of its developments was reflected in different volumes of Molla Nasreddin magazine in a variety of forms such as articles, editorials, news and caricature. One of the most important parts of Molla Nasreddin magazine which contains worthy data for the study of social and cultural history of Khorasan in the constitutional period, is an itinerary with the name of “Kharmagas(Horsefly)-Beyk Itinerary” which had been published in ten volumes of Molla Nasreddin magazine. The present paper examines how cultural and social status of Khorasan is reflected in this itinerary. The purpose of this paper is to review data of Kharmagas-Beyk Itinerary on the socio-cultural status of Khorasan in constitutional period. The author of the itinerary is Jalil Mohammad Gholizdeh (1866- 1932 AD), director and editor of “Molla Nasreddin” magazine and Abdorrahim-Beyk (1906-1931 AD) is a co-author of Molla Nasreddin magazine. The results show that this itinerary provides valuable information on how to travel to Mashhad from the Caucasus and its difficulties (the state of roads, issue of ID cards, border guards and customs officers), physical appearance of Ghoochan and Mashhad cities, the problem of water in these cities, economic institutions and service institutions of Mashhad city (market, telegraph and bathhouses), health status of Mashhad (health of water, bathhouses and public health), social groups (the introduction of trades, jobs and professions of Mashhad market as well as social obtrusive groups), the foreign residents in the city of Mashhad and associations and institutions, religious schools, students of theology and their education and religious and sometimes superstitious beliefs of people about some social and cultural phenomena. On the other hand it must be pointed out that the authors’ approach, is critical.
Keywords: Mashhad, Ghoochan, Molla Nasreddin, Itinerary, Jalil Mohammad Qolizadeh ,Qajar.

کلیدواژه‌ها


- رئیس نیا، رحیم؛ ناهید، عبدالحسین (1348). دو مبارز جنبش مشروطه. تبریز: ابن سینا.##- محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 25، 2 تیر: 3 و 6.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 27، 16 تیر: 6.##ـمحمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 28، 23 تیر: 6.##- محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 29، 30 تیر: 6.##- محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 30، 6 مرداد: 6-7.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل(1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 31، 13 مرداد: 6.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 32، 20 مرداد: 6-7.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 33، 27 مرداد: 6.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 35، 10 شهریور: 7.##ـ محمدقلی  زاده، جلیل (1287). "سفرنامه ی خرمگس بیک". مجلهی ملانصرالدین، ش 36، 17 شهریور: 6.##ـیزدانی، سهراب (1388). مجاهدان. تهران: نشر نی.##

- Askerova Izzetullahkizi, Ganira (2009). Molla nasrettin, de celil memmedkuluzade, ye masus mahalsalar. Ankara: uluslararasi sosyal arastirmalar Dergesi, cilt 2##- Erol, Ali (2011). “Modern Azerbaycan Edebiyatinin kurulusu yillarinda turkce meselesi, Ankara”. Turkis studies international periodical for the languages literature and history of Turkish or Turkic, Vol. 6, No. 1: 368-383.##ـ Memmedquluzade, celil (2002). Eserleri, Dord cildde, IV cild, baki, onder nesriyyat.##ـ Uygur, Erdogun (2007). Fuyuzat ve molla nasreddin dergilerinde Edebi dil tartismalari modern turklk arastirmalari dergesi. Ankara: cilt 4.##