مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان

مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان

وجه‌تسمیه و دگرگونی نام و جایگاه قاین و قهستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد
چکیده
هجوم مکرر بیگانگان به خاک ایران و سلطه‌ی چندگاهی آنان، زمینه‌ی آمیختگی و تأثیر وجوه فرهنگی ایشان را درپی داشته است. از نمودهای این تأثّرات فرهنگی، شیوع روایت­های متعدد در مورد وجوه ­تسمیه و انتساب بسیاری از شهرها و اماکن ایران به اسطوره­ها و اشخاص یونانی، سامی و مغولی است. پژوهش کنونی بر پایه روش توصیفی- تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای، به بررسی وجه­تسمیه­ی بحث­برانگیزِ شهر قاین و عنوان ولایت آن، قهستان، می­پردازد. بررسی تاریخ جابجایی کرسی قهستان، تغییر نام این ولایت و نقاط عطفی که موجب شکوفایی یا زوال و در عین­حال عامل تغییر کرسی یا نام آنجا بوده، دیگر اهداف این پژوهش را تشکیل می­دهد. یافته­های تحقیق حاکی است که برخلاف روایت­های معمول که وجه­تسمیه قاین را در اسطورهای سامی یا واژگان مغولی جستجو می­کنند، نام آن برگرفته از خاندانی کهن ایرانی و تغییریافته‌ی واژه‌ی کارن است. ولایت قهستان یا قوهستان نیز که معرب کوهستان است، نه به سبب قنوات متعدد، بلکه به سبب کوهستان‌ها و ارتفاع بالاتر آنجا نسبت به نواحی پیرامون، بدین نام خوانده شده است. دیگر یافته­های مقاله نشان می­دهد ‌که اگرچه قهستان در هجوم اعراب مسلمان آسیبی ویرانگر دید، اما در سده‌ی چهارم و هم‌روزگار با حاکمیت موروثیِ خاندان سیمجوریان، ضمن الحاق چند ولایت دیگر به آن، امنیت و ثباتی یافت که در سایه‌ی آن به شکوفایی اقتصادی و اجتماعی رسید. تغییر نام ولایت و از تداول افتادن نام قهستان نیز در آغاز دوره‌ی صفویه رخ داد که ولایت پهناور قهستان به چند ولایت کوچک تقسیم شده هر یک به نام کرسی خود شهرت یافتند. بعدازاین تغییر، قائن مرکز ولایتی به همین نام شد که بیش از دو سده‌ی بعد، هم‌روزگار با نادرشاه افشار (حک. 1148- 1160ق)، کرسی ولایت به بیرجند منتقل گشت و نام ولایت نیز به قائنات تغییر یافت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Etymology and Transformation of the Name and Status of Qaen and Qohestan

نویسنده English

Morteza Daneshyar
Assistant Professor of History and Civilization of Islamic Nations, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad
چکیده English

Introduction
Qohestan, a province in southern Khorasan with Qaen as its center, boasts a history dating back to at least the Sassanid period. This rich historical background has prompted numerous studies on the region, particularly on the history of Qaen and Qohestan. Many of these works delve into the etymology of the province's name, offering various interpretations. Some suggest it stems from a transformation of the word Gavīn (meaning ‘cow’), others link it to Qabil (the son of Adam), and some attribute it to a Mongol origin. However, these interpretations appear inaccurate. Qaen predates the Arab and Semitic cultural influences in the region, rendering the Mongol origin hypothesis implausible. Similarly, the idea that Qohestan derives from the word Quh—attributed to the presence of qanats in the area—lacks merit. The water system in Qohestan was not significantly different from its neighboring regions, nor did it feature a greater number of qanats. The broader historical changes, such as the region’s rise and decline, its renaming, and the relocation of its capital, remain topics of scholarly debate. This study aims to explore the etymology of Qaen and Qohestan while shedding light on the primary factors behind the region's historical transformations.
 
Methodology
This study adopts a descriptive-analytical approach to critically evaluate previous research. It relies on library-based research to investigate the etymology of the names Qaen and Qohestan, as well as to explore the factors contributing to the region's prosperity, decline, and shifts in its administrative center.
Findings and Conclusion
The repeated invasions and occasional dominance of foreign powers in Iranian territory have led to significant cultural intermixing and the influence of foreign cultural elements. One prominent result of this cultural exchange is the variety of narratives surrounding the etymology and attribution of many Iranian cities to Greek, Semitic, or Mongol myths and figures. This article examines how these influences shaped the etymology of the city of Qaen. While the history of Qaen and the broader Qohestan region predates the Arab Muslim conquest (circa 30 AH), Islamic sources often attributed the etymology of Qaen to Semitic myths, with some even proposing a Mongol origin. However, historical evidence suggests that the name Qaen, referred to as ‘Kayen’ in Sassanid-era sources, originates from the term ‘Karen’. Karen was the name of a prominent family in pre-Islamic Iran, known for its influence across various regions, including Qohestan. This family likely played a key role in founding or developing the city of Qaen. Additionally, the term ‘Kohestan’ was historically used to describe several provinces or regions in pre-Islamic Iran, all characterized by their mountainous terrain. After the advent of Islam, this term evolved into ‘Quhestan’ or ‘Qohestan’, retaining its original meaning of a ‘mountainous region’.
An analysis of events during the early years of the Arab conquest reveals that the absence of references to the capital and other districts of Qohestan until the fourth century AH likely stemmed from the resistance of the Qohestani people to Arab control and the widespread devastation caused by the conquest. The hereditary rule of the Simjuri family over the province during the Samanid period (287–395 AH) marked a turning point in the region’s revival. This era saw the formation of Greater Qohestan through the annexation of provinces such as Tabas and Turshiz, as well as the emergence of its districts in historical sources from the fourth century. The Ismaili dominance over Qohestan in the latter half of the fifth century, characterized by repeated conflicts with the Seljuks and significant destruction—particularly in Qaen and Turshiz—further shaped the region’s trajectory. Despite these challenges, the Ismaili policy toward the Mongols shielded the area from Mongol invasions, transforming it into a refuge for those fleeing Mongol massacres. However, this protection ended with the establishment of the Ilkhanid dynasty. Under Hulagu Khan, Qohestan became a target for invasions, resulting in widespread massacres, particularly in the city of Tun. Following the fall of the Ismailis, Qohestan was freed from continuous conflicts with neighboring powers, and conditions for reconstruction began to improve. This resurgence was facilitated by the Ilkhans, who designated the region as a hereditary domain for a Mongol family. During the Timurid period, Qohestan experienced a second wave of prosperity. The prominence of the Qaeni family within the Timurid administration brought increased attention and investment to the region. Additionally, the transfer of the Timurid capital from Samarkand to Herat provided economic and social benefits to neighboring areas, including Qohestan. However, the decline of the Timurid dynasty, marked by the capital's relocation from Herat to western Iran and the constant incursions of the Uzbeks in eastern Iran, pushed Qohestan into a state of decline. The Safavid policy of granting independence to various cities within Qohestan further fragmented the region, ultimately leading to the collapse of its unity and the disappearance of the name "Qohestan" from common usage.
A major transformation in the region occurred during the early years of the hereditary rule of the Alam family, under the reign of Nader Shah Afshar (1148–1160 AH), when the provincial capital was relocated from Qaen to Birjand, and the province was renamed from Qaen to Qaenat. Several factors likely influenced this decision, the most prominent being the Alam family’s origins in Sarbisheh, near Birjand, and Birjand’s more central location within the province. This strategic positioning ensured a safer distance from neighboring provinces, such as the hereditary domains of Tabas, Torbat-e Heydariyeh, and Herat. The transfer of the capital to Birjand spurred the settlement’s growth into a relatively large city, while simultaneously reducing the prominence of Qaen, which became the province’s secondary city.

کلیدواژه‌ها English

Qohestan
Qaen
Birjand
Etymology
Ismailis
Mula'iyan
آرام‌جو، علی (1389). بررسی تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ولایت قائنات در دوره قاجاریه (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی)، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.##
آملی، اولیاءالله (1348). تاریخ رویان(تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##
آیتی، محمدحسین (1371). بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان. مشهد: شرکت سهامی چاپ.##
ابن‌اثیر، عزالدین أبوالحسن (1385ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.##
ابن­حوقل، ابوالقاسم محمد (1939م). صوره الارض (به کوشش جی. اچ کرامر). لیدن: بریل.##
ابن­خرداذبه، ابوالقاسم عبیدالله (1889م). المسالک و الممالک (چاپ دخویه). لیدن: بریل.##
ابن­ رسته، احمد بن عمر(1891). الاعلاق النفیسه (چاپ دخویه). لیدن: بریل.##
ابن­فقیه، احمد بن محمد (1416ق). البلدان (تحقیق هادی یوسف). بیروت: عالم الکتب.##
استرآبادی، میرزامهدی (1377). جهان‌گشای نادری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##
اسکندربیک ترکمان منشی (1350). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تهران: امیرکبیر.##
اسناد و مکاتبات تاریخی از تیمور تا شاه اسماعیل (1356). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##
اصطخری، ابراهیم بن محمد (1927م). المسالک و الممالک. لیدن: بریل.##
اعتصام‌الملک، میرزا خانلرخان (1351). سفرنامه اعتصام‌الملک (به کوشش منوچهر محمودی). تهران: چاپخانه فردوسی.##
اعظمی سنگسری، چراغعلی (1355). قارن­وند یا سوخرائیان. بررسی‌های تاریخی، 11 (3)، 201- 244.##
الله­یاری، حسین (1393). رباط­پریان. دانشنامه جهان اسلام (زیرنظر غلامعلی حدادعادل)، ج19. تهران: بنیاد دایره­المعارف اسلامی.##
بکران، محمد بن نجیب (1342). جهان نامه (مقدمه محمدامین ریاحی). تهران: ابن سینا.##
بلاذری، احمد بن یحیی (1988). فتوح البلدان. بیروت: دار ؛ مکتبه الهلال.##
بلعمی، ابوعلی (1378). تاریخ‌نامه طبری (تصحیح محمد روشن). تهران: سروش.##
بیهقی، ابوالحسن علی بن زید (1317). تاریخ بیهق (تصحیح احمد بهمنیار). تهران: کتابفروشی فروغی.##
بیهقی، ابوالفضل (1374). تاریخ بیهقی (به کوشش خلیل خطیب رهبر). تهران: مهتاب.##
پازوکی‌طرودی، ناصر، و شادمهر، عبدالکریم (1384). آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملی. تهران: میراث فرهنگی.##
تاریخ سیستان (1366). (به تصحیح محمدتقی بهار). تهران: پدیده خاور.##
تاریخ قزلباشان (1361). (به اهتمام میرهاشم محدث). تهران: بهنام.##
تتوی، قاضی احمد، و قزوینی، آصف‌خان (1382). تاریخ الفی (به تصحیح میرهاشم محدث). تهران: علمی و فرهنگی.##
جنابدی، میرزابیگ (1378). روضه الصفویه (به کوشش غلام‌رضا طباطبایی مجد). تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.##
جوینی، علاءالدین عطاملک (1937م). تاریخ جهانگشای (به تصحیح محمد قزوینی). لیدن: بریل.##
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368). اشکال العالم (ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب). مشهد: به نشر.##
حاتمی، حسین (1380). جغرافیای شهرستان قاینات. مشهد: آستان قدس.##
حافظ‌ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی (1375). جغرافیای حافظ‌ابرو (مقدمه، تصحیح و تحقیق صادق سجادی). تهران: میراث مکتوب.##
حافظ‌ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی (1380). زبده‌التواریخ (مقدمه، تصحیح و تعلیقات سیدکمال حاج‌سیدجوادی). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##
حافظ‌ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی (1399). جغرافیای حافظ‌ابرو، بخش خراسان (مقدمه و تصحیح علی آل­داود). تهران: انتشارات محمود افشار.##
حدود العالم من المشرق الی المغرب (1362). (به کوشش منوچهر ستوده). تهران: طهوری.##
حسینی منشی، محمود بن ابراهیم (1386). تاریخ احمد شاهی. تهران: عرفان.##
حسینی، خورشاه بن قباد (1379). تاریخ ایلچی نظام­شاه (تصحیح، تحشیه، توضیح و اضافات محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه دا). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##
حسینی‌قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین حسین (1384). خلاصه‌التواریخ (تصحیح احسان اشراقی). تهران: دانشگاه تهران.##
حمدالله مستوفی (1362). نزهه القلوب (به اهتمام گای لسترنج). تهران: دنیای کتاب.##
خاوری، اسدالله (1362). ذهبیه، تصوف علمی- آثار ادبی. تهران: دانشگاه تهران.##
خاوری شیرازی، میرزافضل‌الله (1380). تاریخ ذوالقرنین (تصحیح و تحقیق ناصر افشارفر). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##
خلیفه بن خیاط، ابوعمر (1415ق). تاریخ (تحقیق نجیب فواز). بیروت: دارالکتب العلمیة.##
خواندمیر، غیاث‌الدین‌ (۱۳۶۲). تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار افراد البشر(زیرنظر محمد دبیرسیاقی). تهران: خیام.##
دانشیار، مرتضی (1394). تحولات سیاسی و اقتصادی - اجتماعی خراسان در دوره قاجاریه (1266-1332 ق/-1850- 1914) (رساله دکتری، رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی)، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.##
دانشیار، مرتضی (1397). سیستان. دانشنامه جهان اسلام (زیرنظر غلام­علی حدادعادل)، ج25. تهران: بنیاد دایره­المعارف اسلامی.##دهخدا، علی­اکبر (1377). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.##
رازپوش، شهناز (1377). بنوسیمجور. دانشنامه جهان اسلام، ج4. تهران: بنیاد دایره­المعارف اسلامی.##
رازی، امین‌احمد (1340). هفت‌اقلیم (به تصحیح و تعلیق جواد فاضل). تهران: علمی.##
رجبی، نجیب‌الله (1384). تاریخ و جغرافیای شهرستان قاینات. تهران: شهرآشوب.##
رزم‌آرا، حسینعلی (۱۳29) فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادی‌ها)، ج9. تهران: چاپخانه ارتش.##
رزم‌آرا، حسینعلی (1319). تاریخ مبارک غازانی (به اهتمام کارل یان). هرتفورد: اوستین.##
زمچی اسفزاری، معین‌الدین محمد (1338). روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات (به تصحیح و تعلیقات سید محمدکاظم امام). تهران: دانشگاه تهران.##
سام خانیانی، علی­اکبر، برزگر, خدیجه، زارعی، علی، محمودی نسب، علی اصغر (1402). معرفی و تحلیل کتیبه‌های مسجد جامع قائن. مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، سال 18 (2)، 53-94.##
سبکی، تاج‌الدین ابی‌نصر عبدالوهاب بن علی (1383ق). طبقات الشافعیه الکبری (محقق: محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد الحلو). قاهره: دار إحیاء کتب العربیه.##
سعیدزاده، محسن (1371). دائره‌المعارف قاین. قم: بی­نا.##
سلطانی، سعید (1387). جستاری در بازشناسی قلاع قهستان. بیرجند: میراث فرهنگی.##
سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین (به اهتمام عبدالحسین نوایی). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##
سمعانی، عبدالکریم بن محمد (1382ق). الأنساب (به تصحیح و تعلیق عبدالرحمن المعلمی الیمانی). حیدرآباد: دائره­المعارف العثمانیه.##
سیستانی، ملکشاه ‌حسین بن ملک غیاث‌الدین (1383). احیاءالملوک، تاریخ سیستان تا عصر صفوی (به اهتمام عبدالحسین نوایی). تهران: علمی و فرهنگی.##
شبانکاره‌ای، محمد بن علی (1381). مجمع الانساب (به تصحیح میرهاشم محدث) . تهران: امیرکبیر.##
شهرستان‌های ایرانشهر، نوشته‌ای به زبان فارسی میانه (1388). (با آوانویسی و یادداشت‌های تورج دریایی. ترجمه شهرام جلیلیان). تهران: توس.##
شیروانی، زین‌العابدین (1315). بستان‌السیاحه. تهران: کتابخانه سنایی.##
صفا، عزیزاللّه (1373). تاریخ جیرفت و کهنوج. کرمان: مرکز کرمان­شناسی.##
طبری، محمد بن جریر (1387ق). تاریخ الأمم و الملوک (تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم). بیروت: دارالتراث.##
طهرانی، محمدشفیع (1383). مرآت­ واردات. تهران: میراث مکتوب.##
ظهیری نیشابوری، ظهیرالدین (1332). سلجوقنامه. تهران: کلاله خاور.##
عتبی، محمد بن عبدالجبار (1384). ترجمه تاریخ یمینی (تصحیح جعفر شعار و ترجمه جرفاذقانی). تهران: علمی و فرهنگی.##
فرقانی، محمدفاروق (1381). تاریخ اسماعیلیان قهستان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##
فَنودی، عبدالحسین (1383). تاریخ قاینات (مرآت المکنونات فی تاریخ القاینات)(به اهتمام محمود رفیعی). تهران: هیرمند.##
قاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن محمد (1348). تاریخ اولجایتو. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب##
قدامه بن جعفر (1401ق). الخراج و صناعه الکتابه. بغداد: دارالرشید.##
قطغان، محمدیار بن عرب (1385). مسخرالبلاد ( تصحیح نادره جلالی). تهران: میراث مکتوب.##
قمی، حسن بن محمد (1385). تاریخ قم (ترجمه حسن بن علی قمی). قم: مرعشی نجفی.##
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن الضحاک بن محمود (1363). زین­الاخبار (تصحیح و تحشیه عبدالحی حبیبی. تهران: دنیای کتاب.##
گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین (1356). مجمل­التواریخ (به­کوشش محمدتقی مدرس رضوی). تهران: دانشگاه تهران.##
لباف­خانیکی، رجب­علی (۱۳۸۸). قنات منشأ نام و موجب دوام گناباد و قهستان. پاژ، 2 (5)،‎ 165-172.##
لسترنج، گای (1383). جغرافیای تاریخی خلافت شرقی (ترجمه محمود عرفان). تهران: علمی و فرهنگی.##
مارکوپولو (1363). سفرهای مارکوپولو. (ترجمه رامین گلبانگ). تهران: کوشش.##
مجتهدزاده، پیروز (1387). امیران مرزدار و مرزهای خاوری ایران (ترجمه حمیدرضا ملک­محمدی نوری). تهران: شیرازه.##
محمد بن ابراهیم (1343). سلجوقیان و غز در کرمان (به کوشش محمدابراهیم باستانی پاریزی). تهران: نشر علم.##
محمدی­خمک، جواد (1378). نخی­ها و لالویی­ها چه کسانی هستند؟. ماتیکان سیستان (مجموعه مقالات سیستان شناسی). مشهد: واژیران.##
مروی، محمدکاظم (1364). عالم‌آرای نادری. تهران: زوّار.##
مستوفی بافقی، محمدمفید (1385). جامع مفیدی. تهران: اساطیر.##
مشکور، محمدجواد (1345). فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران. تهران: دنیای کتاب.##
مقدسی، أبوعبدالله محمد (1411ق). أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم. القاهره: مکتبة مدبولی.##
منهاج‌ سراج، ابوعمر عثمان (1363). طبقات ناصری (تصحیح عبدالحی حبیبی). تهران: دنیای کتاب.##
میرخواند، محمد بن خاوندشاه (1270ق). روضه‌الصفا. تهران: دارالطباعه خاصه جدیده.##
میرنیا، سید علی (1369). ایلها و طایفه های عشایری خراسان. مشهد: دانش.##
نادری، بقراط (1359). مسجد جامع قاین. مجله اثر، 1(1)، 103- 107.##
ناصرخسرو، ابومعین حمیدالدین (1344). سفرنامه (تصحیح محمد دبیرسیاقی). تهران: طهوری.##
نائینى، محمدجعفر (1353).‏ جامع جعفری (تصحیح ایرج افشار). تهران: انجمن آثار ملی.##
نسوی، محمد (1384). سیرت جلال­الدین منکبرنی (تصحیح مجتبی مینوی). تهران: علمی و فرهنگی.##
نشریه اسامی عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری (1393). تهران: وزارت کشور، دفتر تقسیمات کشوری.##
هدایت، رضاقلی خان (1380). تاریخ روضه‌الصفای ناصری (تصحیح جمشید کیان‌فر). تهران: اساطیر.##
هفت‌کشور یا صور الاقالیم (1353). (تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##
همدانی، رشیدالدین فضل‌اللّه (۱۳۷۳). جامع‌التواریخ (تصحیح و تحشیه محمد روشن). تهران: میراث مکتوب.##
یاقوت حموی، ابوعبدالله (1995م). معجم­البلدان. بیروت: دارصادر.##
یزدی، شرف‌الدین‌علی (1387). ظفرنامه. (تصحیح سعید میرمحمدصادق و عبدالحسین نوایی). تهران: مجلس شورای اسلامی.##
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1422ق). البلدان. بیروت: دارالکتب العلمیه.##
Bellew, H. W.(1874), From the Indus to the Tigris: A narrative of a journey through the countries of Balochistan, Afghanistan, khorassan and Iran in 1872. London: Trübner & Co.##
Fraser. J. B. (1825). Narrative of a journey into Khorasan in the years 1821-2. London: Longman.##
Smith, E. (1876).The Perso- Afghan mission, 1871-72. Eastern Persia, an account of the journeys of the Persian Boundary Commission, Vol. 1. London: Macaiillan & Co.##

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 13 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 29 دی 1403