نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند

چکیده

پیش از انقلاب، تشکیل شرکت­های سهامی زراعی با هدف تغییر در ساختارهای بخش کشاورزی انجام شد که در آن زمان به سبب مسائلی همچون عدم توجه به مشارکت و رضایت جامعه روستایی، ناموفق ماند. طی دو دهه­ اخیر، بازگرایشی به احیا و ایجاد شیوه بهره­برداری سهامی زراعی در اقصی نقاط کشور می­توان شاهد بود که نمونه آن، ایجاد شرکت سهامی زراعی در دشت سهل­آباد شهرستان نهبندان بوده است. مطالعه­ این شرکت سهامی زراعی جدید در نهبندان، حاکی از افت­و­خیز شدید آن در فضای روستایی ناحیه است که در این پژوهش تلاش شده است تا ضمن بررسی علل گرایش روستاییان به نظام سهامی زراعی در سال 1384، به تحلیل دلایل مقابله و تعارض مردم با این نظام زراعی در سال 1399 پرداخته شود تا تبیینی از علل رکود آن برای کاربرد در سایر نواحی کشور به دست آید. این تحقیق بر مبنای هدف کاربردی است. به منظور گردآوری داده­ها از روش آمیخته (ترکیبی از روش‌های کمّی و کیفی) استفاده شده است. بررسی­ها نشان داد روستاییان دشت سهل­آباد، با انگیزه کسب منافع اقتصادی بیشتر از منابع آب و خاک در اختیار، با میزان مشارکت بالا، اقدام به پذیرش نظام سهامی زراعی نموده­اند؛ با گذشت بیش از یک دهه از عمر شرکت سهامی زراعی در دشت سهل­آباد، نه­تنها توفیقی در اهداف حاصل نشده، بلکه دغدغه­های جدیدی نیز در فضای روستایی پدیدار شده که بنا به چهار دلیل؛ پایین­بودن سطح بازدهی اقتصادی شرکت، عملکرد غیراصولی هیئت­مدیره شرکت، تشدید عناصر برون­فضایی تأثیرگذار بر عملکرد اقتصادی شرکت و حیات اقتصادی سهامداران و عدم پشتیبانی مناسب دستگاه­های متولی از شرکت سهامی زراعی و سهامداران بوده است. در کل می­توان گفت تغییر نظام خرده­مالکی به سهامی زراعی، به دلایل یادشده، نه­تنها حرکتی رو به سوی توسعه نبود؛ بلکه فضایی ضد توسعه روستایی در دشت سهل­آباد به­وجود آورده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Investigating the decline Causes of Farming Joint Stock Companies of Newly formed in Sahlabad Plain- Nehbandan

نویسنده [English]

  • Mohammad Hajipour

Assitant Professor in geography and rural development, Faculty of literature and humanities, University of Birjand

چکیده [English]

Before Iran Revolution, the formation of farming joint stock companies had aimed to change the structures of agriculture section. On that time, it failed. In recent two decades, it can be witnessed that resuscitation and creation of F.J.S companies have been brought to attention; one example is the formation of a F.J.S Company in SahlAbad Plain. Study of this F.J.S in SahlAbad, shows a lot of ups and downs in the rural area and this article tries to study the reasons of villagers' tendency to joint stock system, meanwhile it aims to analyze different causes of people's conflicts aiming at this farming system. Studies showed that villagers in SahlAbad Plain cooperated to a great extent to accept F.J.S Company and their objective was to receive more economic benefits from water and soil resources that are under their authority. After more than a decade of the life of F.J.S company in SahlAbad Plain, while there are not any progresses in their objectives, new problems in rural area have become more apparent which are caused by "the low level of company's economic returns", "unprincipled performance of company's board", "addition of outer elements that have effect on company's economic performance and economic life of stockholders", and “no appropriate support by trusted systems". Consequently, change of Small Holding System to farming joint stock system by the above-mentioned reasons not only was not a progressive movement toward development but also it had created some negative atmosphere for rural development in SahlAbad Plain. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rural development
  • Agriculture Development
  • cooperation
  • Exploitation system
  • Farming Joint Stock Company
آمار، تیمور؛ رضایی، پرویز (1386). "بررسی عوامل مؤثر در تحولات نظام زراعی دهستان رحمت ­آباد شهرستان رودبار در دهه 1370-1380". پژوهش­های جغرافیایی، دوره 39، ش 61 (پاییز): 101-113##
ازکیا، مصطفی؛ ایمانی، علی (1387). توسعه پایدار روستایی. تهران: اطلاعات##
امامی خویی، محمدتقی؛ ضیایی، نرگس (1387). "اصلاحات ارضی و تأثیرات اقتصادی آن بر جامعه کشاورزی ایران". مسکویه، دوره 2، ش 4 (تابستان): 59-86##
بازرگان هرندی، عباس (1386). "روش­های تحقیق آمیخته: رویکردی برتر برای کندوکاو در مسائل نظام آموزشی و حل آنها". روا­ن­شناسی و علوم تربیتی، دوره 37، ش 3 (تابستان): 101-119##
بخشی، محمدرضا، و دیگران (1395). "بررسی عوامل مؤثر بر رضایت سهامداران از عملکرد شرکت­های سهامی زراعی". راهبردهای توسعه روستایی، دوره 3، ش 1 (بهار): 127-139##
تقدیسی، احمد؛ بسحاق، محمدرضا (1389). "چالش­های کشاورزی و تأثیر آن بر جمعیت روستایی با تأکید بر تغییرات سطح زیر کشت". پژوهش­های روستایی، دوره 1، ش 2 (تابستان): 137-161##
تودارو، مایکل (1367). توسعه اقتصادی در جهان سوم. مترجم غلامعلی فرجادی. تهران: سازمان برنامه و بودجه، معاونت برنامه­ریزی و ارزشیابی، مرکز مدارک فنی و کتابخانه مرکزی##
توسلی، غلام­عباس (1387). نظریه­های جامعه­شناسی. تهران: سمت##
حجی­پور، محمد (1390). "بررسی اثرات اقتصادی و اجتماعی شرکت‌های سهامی زراعی (مطالعه موردی: شرکت سهامی زراعی سهل­آباد در شهرستان بیرجند)". پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند##
حجی ­پور، محمد؛ فال­سلیمان، محمود (1393). "واکاوی عوامل اثرگذار بر دگرش نظام­های بهره­برداری زراعی (موردشناسی: روستاهای شرکت سهامی زراعی سهل­آباد­ نهبندان)". جغرافیا و آمایش شهری- منطقه­ای، دوره 4، ش 10 (بهار): 39-54##
داوری ترشیزی، محدثه؛ قربانی، محمد؛ دانشور کاخکی، محمود (1400). "بررسی تأثیر نظریه‌های مکان‌یابی، سرمایه اجتماعی و انسانی بر تداوم فعالیت شرکت‌های سهامی زراعی (مطالعه موردی: شرکت سهامی زراعی خضری قائنات)". اقتصاد و توسعه کشاورزی، دوره 35، ش 1 (بهار): 15-30##
دشتی، طلیعه (1349). "شرکت سهامی زراعی در ایران". پایان­نامه کارشناسی ارشد جامعه­شناسی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران##
رضازاده، زهره (1393). "بررسی اثرات امنیتی­- اجتماعی شرکت‌های سهامی زراعی بر سکونتگاه‌های روستایی نواحی مرزی (مطالعه موردی: شرکت سهامی زراعی ایثارگران دشت خوشاب سربیشه)". پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند##­
رکن­الدین افتخاری، عبدالرضا، و دیگران (1388). "نقش توانمندسازی در توسعه کشاورزی". پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره 41، ش 69 (پاییز): 88-103##
زنگنه، مرتضی (1392). "خرده­مالکی و پراکندگی اراضی؛ بزرگ­ترین مانع پیشرفت و توسعه کشاورزی ایران در دهه پیشرفت و عدالت". در: کنفرانس سومین کنگره ملی پیشگامان پیشرفت. تهران: 2-10##
ساریخانی، ناهید (1384). "شرکت­های سهامی زراعی در راه احیاء". ماهنامه جهاد، دوره 25، ش­ 269 (پاییز): 43-50##
سعیدی، عباس (1384). مبانی جغرافیای روستایی. تهران: سمت##
سیدجوادین، سید رضا (1386). مبانی سازمان و مدیریت. تهران: نگاه دانش##
شرکت سهامی زراعی سهل­آباد (1390). گزارش آمار و اطلاعات کارشناسان شرکت سهامی زراعی سهل ­آباد. نهبندان: شرکت سهامی زراعی سهل آباد [چاپ نشده]##
صندوق نظام­های بهره­برداری کشاورزی ایران (1372). شرکت­های سهامی زراعی، ج 3. تهران: وزارت کشاورزی، معاونت امور واحدهای تولیدی و کشت و صنعت##
عبداللهی، محمد (1377). نظام­های بهره­برداری کشاورزی در ایران: توصیف و تبیین وضعیت گذشته و حال و دورنمای آنها در آینده. تهران: وزارت جهاد کشاورزی، معاونت امور نظام بهره­برداری##
فاضلی، سیدحسین (1399). "بررسی جامعه­شناختی اثرات تشکیل و انحلال شرکت­های سهامی زراعی بر توسعه پایدار روستایی (مطالعه موردی: رودپیش فومن)". رساله دکتری جامعه­شناسی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران##
فال­سلیمان، محمود؛ حجی­پور، محمد (1390). "تحلیل نقش جامعه روستایی در شرکت­های سهامی زراعی جدید با بهره­گیری از شاخص­های مشارکتی RPPI و FSPI". مدرس علوم انسانی­، دوره 15، ش 4 (زمستان): 129-148##
فرهنگ جغرافیایی آبادی­های کشور (استان خراسان جنوبی: شهرستان نهبندان) (1388). تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح##
گنجی، محمدرضا (1382). "مشارکت؛ مهم­ترین استراتژی توسعه شهری و روستایی با تأکید بر اشتغال و امنیت اجتماعی". تعاون و کشاورزی، دوره جدید، ش 139 (بهار): 62-67##
لی­ون، ­هوا (1381). "چشم­اندازهای نظام بهره­برداری کشاورزی بوم­شناسی در چین". ترجمه غلامحسین صالح­نسب. ماهنامه جهاد، دوره 22، ش 248-249 (بهار): 58-61##
مبینی دهکردی، علی (1390). "معرفی طرح­ها و مدل­ها در روش تحقیق آمیخته". راهبرد، دوره 20، ش 60 (پاییز): 217-234##
مجیدی، ناهید، و دیگران (1394). "آب، آبیاری و بهره­وری: طراحی شبکه آبیاری تحت فشار برای اراضی خرده­مالکی­ (مطالعه موردی: اراضی چاه گل­افشان شهرستان درمیان استان خراسان جنوبی)". در: کنفرانس اولین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری. تهران: 2-10##
محمدپور، احمد (1392). روش تحقیق کیفی­- ضد روش، ج 2. تهران: جامعه­شناسان##
مرام، فاطمه؛ زرافشانی، کیومرث؛ میرک­زاده، علی­اصغر (1394). "بررسی نگرش کشاورزان نسبت به راه­اندازی شرکت­های سهامی زراعی (مطالعه موردی: دهستان میان­دربند­ شهرستان کرمانشاه)". روستا و توسعه، دوره 18، ش 3 (پاییز): 65-83##
مهندسین مشاور ویسان (1386). مطالعات مرحله اول شرکت سهامی زراعی سهل­آباد، ج 1: مطالعات محیطی و پایه. تهران: وزارت جهاد کشاورزی، معاونت ترویج و نظام بهره­برداری##
ناصری، مهدی، و دیگران (1394). "نقش شرکت­های سهامی زراعی در بهبود شاخص­های توانمندسازی کشاورزان عضو". روستا و توسعه، دوره 18، ش 2 (تابستان): 39-63##
نکویی نائینی، سیدعلی؛ قنبری، یوسف؛ برقی، حمید (1395). "سنجش پایداری نظام­های بهره­برداری موجود در بخش کشاورزی استان اصفهان­: خرده دهقانی، تعاونی تولید روستایی و شرکت سهامی زراعی". جغرافیا و پایداری محیط، دوره 6، ش20 (پاییز): 39-53##
نیک­خلق، علی­اکبر (1350). شرکت سهامی زراعی سمسکنده. تهران: سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی##
وثوقی، منصور؛ فرجی، افراسیاب (1385). "پژوهشی جامعه­شناختی در زمینه عوامل مؤثر بر تمایل کشاورزان به مشارکت در یکپارچه­سازی اراضی مزروعی". جامعه­شناسی ایران، دوره 7، ش 2 (تابستان): 101-118##
هجرتی، محمدحسن؛ افشاری، مهرنوش (1389). "نقش مالکیت­ های ارضی در توسعه روستایی (مطالعه موردی: دهستان پایین­رخ تربت­حیدریه)". جغرافیای انسانی، دوره3، ش 1 (زمستان): 123-136##
یاسوری، مجید (1386). مقدمه­ای بر اقتصاد روستایی با تأکید بر بخش کشاورزی. مشهد: آستان قدس رضوی، به­نشر##
یزدانی، مهدی (1399). "موردکاوی تطبیقی مدیریت زنجیره عرضه کارآفرینانه بین شرکت‌های تعاونی تولید روستایی و شرکت‌های سهامی زراعی در استان خراسان شمالی". پایان‌نامه کارشناسی ارشد مهندسی کشاورزی (ترویج و آموزش کشاورزی)، دانشکده مدیریت کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان##
یزدانی مروی لنگری، خدیجه (1398). "بررسی اثرات اجتماعی و اقتصادی یکپارچه­سازی اراضی کشاورزی با تأکید بر عملکرد شرکت سهامی زراعی نیل­آباد تربت­ جام". پایان­نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه­ریزی روستایی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، دانشگاه فردوسی مشهد##
- Anríquez, G.; Staumolis, K. (2007). "Rural development and poverty reduction: Is agriculture still the key?". Journal of Agricultural and Development Economics, Vol. 4, No. 1: 5-46##
Atfield, R.; Wilkins, B. (1992). International Justice and the Third Word. London: Rutledge##Denman, D. R. (1973). Kings Vista: Land Reforms in Iran. London: Geographical Publications.##
Elands. B. H. M.; Wiersum, K. F. (2001). "Forestry and rural development in Europe: An exploration of socio-political discourses". Forest Policy and Economics, Vol. 3, No. 2: 5-16##
Hart, M. (1999). Guide to sustainable community indicators. North Andaver: Hart Environmental Data##
Lehmann, A. D. (1979). Development Theory: Four Critical Studies. London: Frank Cass##
Mcnicoll, G.; Cain, M. (1990). Rural Development and Population. Oxford: Oxford University Press##
Northouse, Peter G. (2001). Leadership: Theory and Practice. ‎ London: SAGE Publications##
Schatzow, S. (1977). The Influence of Publican Federal Environment, Decision Making in Canada in Public Participation in Planning. New York: John Wiley and Son press##
UNFPA (2002). Indicators for Population and Reproductive Health Programmes. New York: United Nations, Technical and Policy Division##