نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان

2 استادیار گروه کتابت و نگارگری، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

حرم مطهر رضوی با داشتن کاشی‌نگاری‌های بسیار زیبا در ادوار گوناگون، به گنجینه‌ای پربار در دنیای اسلام بدل گردیده است. دیوارها، سردرها،‌ ایوان‌ها و ایوانچه‌های صحن‌های عتیق و نو واقع در مجموعه حرم، با کاشی‌‌های بی‌نظیری از دوره قاجار، آراسته شده‌است. از آنجا که تاکنون به طور اختصاصی به نقوش به‌کاررفته در کاشی‌نگاری دوره قاجار در حرم پرداخته نشده، از این‌رو در این پژوهش، منتخبی از کاشی‌های قاجاری در حرم امام رضا (ع) با هدف شناخت و دسته‌بندی مضمون نقوش کاشیکاری به شیوه هفت‌رنگ در صحن‌های عتیق و نو مورد مطالعه قرار گرفته است. برای رسیدن به این اهداف، دو پرسش مطرح است. نخست اینکه چه نوع نقوشی در تزیینات کاشی‌‌های هفت رنگ این بنا به‌کاررفته‌است؟ دوم این که نقوش از نظر موضوعی چه مفاهیمی را دنبال می‌کنند؟ این مقاله، دستاورد پژوهشی است که از جنبه ماهیت و روش، توصیفی ـ تحلیلی و شیوه برخورد با موضوع، موردکاوی بوده است. با مطالعه ویژگی‌های کاشی‌نگاری دوره قاجار و سپس مطالعه میدانی طرح های کاشی‌های حرم، مشخص شد که نقوش تزیینی به‌کار رفته در کاشی‌های دوره قاجار در حرم شامل نقوش گلدانی و کاسه‌بشقابی، اسلیمی و ختایی، انسانی، حیوانی، منظره‌پردازی و کتیبه‌نگاری است. همچنین، تنوع بالای نقوش نشان می‌دهد که کاشی‌نگاران از ویژگی‌ها و قابلیت‌های نقوش پیکره‌ای در جهت کاربرد در مکانی مقدس بهره برده‌ تا هویتی جدید متناسب با تغییرات جهان بیرونی قاجار خلق کنند.

کلیدواژه‌ها

قرآن.##آژند، یعقوب (1385). "دیوارنگاری در دوره قاجار". هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، سال یازدهم، ش ٢٥ (اسفند): 34-41.##ابن بابویه، ابی جعفر محمدبن علی بن الحسین قمی (شیخ صدوق) (1373). عیون اخبارالرضا، ج 2. ترجمه حمیدرضا مستفید و علی­اکبر غفاری. تهران: صدوق.##اسدپور، علی (1393). "تحلیل ماهیت و ساختار بازنمایی فضای شهری در کاشی‌کاری‌های قاجاری (مورد مطالعه: کاخ گلستان تهران)". پژوهش‌های منظر شهر، سال اول، ش 1 (بهار و تابستان): 7-16.##اسکارچیا، جیان روبرتو (1374). هنر صفوی، زند و قاجار. ترجمه یعقوب آژند. تهران: مولی.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1302 ق.). مطلع‌الشمس، ج 2 [چاپ سنگی]. تهران: بی‌نا.##بلر، شیلا؛ بلوم، جاناتان (1385). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی. تهران: سروش.##بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کوروش؛ سلطان­زاده، حسین (1390). "بررسی نوآوری و تحولات تزئینات و نقوش کاشی­کاری مسجد - مدرسه­های دوره قاجار". نگره، سال ششم، ش 18 (تابستان): 35-47.##بیکرمن، هنینگ، و دیگران (1384). مجموعه مقالات علم در ایران و شرق باستان. ترجمه همایون صنعتی‌زاده. کرمان: قطره.##پاکباز، روئین (1379). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.##پنجه­باشی، الهه؛ فرهد، فرنیا (١٣٩٦). "خورشید و فرشته، نمادی از زن در کاشی­های کاخ گلستان". زن در فرهنگ و هنر، دوره ۹، ش 5 (زمستان): 511-528.##حاجی­محمدی، مژگان؛ حاصلی، پرویز (1387). "بررسی تصویر فرشته در کتب تصویری کودکان". نگره، سال چهارم، ش 7 (تابستان): 81-91.##حسنی، مژگان (1379). بررسی کتیبه‌های حرم امام رضا (ع) در دوره قاجاریه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه تربیت مدرس.##حسینی طهرانی، محمدحسین (1385). معادشناسی، ج 1. مشهد: علامه طباطبایی.##حکیم‌الممالک، علی‌نقی ‌بن اسمعیل (۱۲86ق.). روزنامه حکیم‌الممالک [چاپ سنگی]. تهران: کارخانه میرباقر طهرانی.##خان حسین­آبادی، عطیه (1399). "مضامین کاشی­نگاره‌های دوره قاجار در حرم مطهر رضوی: مطالعه تطبیقی کاشی­نگاره معجزه حمله شیران به حمید بن مهران با تصاویر چاپ سنگی". فرهنگ رضوی، دوره 8، ش 1 (بهار): 95-134.##خورشیدی، هادی (1394). "گونه­شناسی و بررسی کاشی­کاری حرم مطهر رضوی در دوران معاصر". آستان هنر، دوره 5، ش 11-12 (بهار): 58-67.##سجادی، سیدجعفر (1376). شرح رسائل فارسی سهروردی. ویراستاری عبداالله فقهی. تهران: حوزه هنری.##سهیلی‌راد، فهیمه، فربود، فریناز (1382). "بررسی تطبیقی سیمرغ در متون ادبی، حماسی و عرفانی". فصلنامه هنر، سال بیست و دوم، ش 56 (تابستان): 23-43.##شایسته‌فر، مهناز (1387). "بررسی مضمونی کتیبه‌های ادبی حرم مطهر امام رضا (ع) با تأکید بر دوران قاجاریه". مطالعات هنر اسلامی، دوره 5، ش 9 (پاییز و زمستان): 51-72.##شایسته‌فر، مهناز (1389). "بررسی مضمونی کتیبه‌های گنبد الله­وردی­خان در حرم مطهر امام رضا (ع)". کتاب ماه هنر، سال سیزدهم، ش 140 (اردیبهشت): 78-89.##شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1385). فرهنگ نمادها، ج 4. ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی. تهران: جیحون.##شهدادی، جهانگیر (1392). دریچه‌ای بر زیبایی‌شناسی ایرانی گل و مرغ. تهران: کتاب خورشید.##صباغ‌پور، طیبه؛ شایسته‌فر، مهناز (1389). "بررسی نقش­مایه نمادین پرنده در فرش‌های صفویه و قاجار از نظر شکل و محتوا". نگره، سال پنجم. ش 14 (بهار): 39-49.##صحراگرد، مهدی (1395). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی؛ کتیبه‌های صحن عتیق. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه آفرینش‌های هنری.##صمدی، مهرانگیز (1383). ماه در ایران از قدیمی­ترین ایام تا ظهور اسلام. تهران: علمی و فرهنگی.##طباطبایی، سیدمحمدحسین (1357). المیزان فی تفسیر القرآن، ج 33 (جزء بیست و دوم). ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی. تهران: محمدی.##عطار نیشابورى، فریدالدین (1357). منطق‌الطیر. تصحیح و مقدمه احمد خوشنویس. تهران: کتابخانه سنایى.##علوی‌نژاد، سیدمحسن، و دیگران (1389). "مطالعه تطبیقی در کاربرد دو اصطلاح تزیینات معماری و دیوارنگاری در منابع هنر اسلامی". نگره، سال پنجم، ش ۱۵ (تابستان): 5-17.##کزازی، میرجلال‌الدین (1390). "نمادشناسی مرغان منطق الطیر، در مجموعه درس‌گفتارهایی درباره‌‌ عطار". [پیوسته] قابل دسترس در:
##[6/7/1400] http://www.bookcity.org/detail/1291/root/Lectures
گریشمن، رمان (١٣٧1). هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی. ترجمه عیسی بهنام. تهران: علمی و فرهنگی.##مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1361). بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار(ع)، ج 46 و 49. تصحیح یحیی عابدی زنجانی. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.##مؤمنی لندی، مهناز؛ چیت‌سازیان، امیرحسین (1395). "نگاهی بر عناصر نمادین کاشی­نگاره‌های قاجار کرمان (مطالعه موردی: ده اثر)". نگارینه هنر اسلامی، دوره 3، ش 11 (پاییز): 4-18.##نجف­زاده، علی (1390). "بررسی محتوایی کاشی‌های هفت رنگ در اواخر دوره قاجار (نمونه موردی: نقش فرشتگان در ایوان تلگرافخانه آستان قدس رضوی)". در: مجموعه مقالات همایش ملی هنر اسلامی. گردآورنده محمدحسین قریشی. بیرجند: دانشگاه بیرجند: کد 209.##نصرالله منشی، ابوالمعالی (1351). کلیله و دمنه. به تصحیح مجتبی مینوی. تهران: دانشگاه تهران.##نظری، علی (1391). "اثرپذیری پنهان غزل 189 دیوان حافظ از داستان حضرت سلیمان". پژوهش‌های ادبی، سال هشتم و نهم، ش 34-35 (زمستان): 193-215.##نعمتی، بهزاد؛ رزاقی، حسین (1391). هنر در حرم، مروری بر هنرهای به­کار رفته در حرم رضوی. مشهد: آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و انتشارات.##نوری، اکرم؛ حسنی، محمدرضا (1396). "نقش فرشته در کاشی­کاری قاجاری صحن آزادی حرم مطهر امام رضا (ع)". مطالعات هنر اسلامی، سال سیزدهم، ش 28 (زمستان): 1-20.##وندشعاری، علی (1389). "جایگاه عرفانی نقش­مایه گرفت‌وگیر در چهار نمونه از قالی‌های دوره صفویه". جلوه هنر، دوره 2، ش 3 (پاییز): 39-50.##هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر.##یاحقی‌، محمدجعفر (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.##
Golombek, Lisa, et al. (2014). Persian Pottery in the First Global Age: The Sixteenth and Seventeenth Centuries. Leiden; Boston: Brill.##
منابع تصویری
آستان قدس رضوی، مؤسسه آفرینش‌های هنری