پیامدهای جنگ ها و بلاهای طبیعی در خراسان بر اساس تواریخ دودمانی صفویه

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسنده

استادیار تاریخ دانشگاه پیام نور مشهد

10.22034/fakh.2021.276280.1454

چکیده

حملات ازبکان و نزول بلاهای طبیعی، ازجمله آسیب‌هایی است که خراسان عهد صفوی در معرض پیامدهای نامطلوب سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن قرار گرفت. علی­رغم اهمیت خراسان به­­عنوان پایگاه تشیع و اقدامات عمرانی شاهان صفوی نسبت به مرمت ویرانی‌های ناشی از وقایع مذکور، توسعه استعدادهای بالقوه این منطقه تا حدود زیادی به تأخیر افتاد و شرایط به گونه‌ای شد که در سال‌های پایانی حکومت صفویان، خراسان به دلیل هم­مرزبودن با هرات و آسیب‌های اقتصادی و اجتماعی ناشی از این حوادث، نخستین منطقه‌ای بود که مورد هجوم افغان‌ها قرار گرفت. در حوزه‌ تاریخ­نگاری صفوی، برخی از تواریخ دودمانی، به تناسب میزان وابستگی‌های دیوانی خود، بویژه در دستگاه شاه­طهماسب و شاه­عباس اول، گزارش‌هایی درباره این رویدادها به شکل‌های مختلف ارائه داده‌اند. پژوهش پیش رو، با روش تاریخی بر پایه منابع کتابخانه‌ای و با رویکرد تحلیلی  به دنبال روشن­کردن زوایا و ابعاد توجه مورخان این تواریخ به چالش‌ها و مشکلات اجتماعی ناشی از جنگ‌ها و بلاهای طبیعی خراسان در این برهه زمانی است که بیشتر حاصل مشاهدات عینی آن­ها بوده و شغل دیوانی اغلب این مورخان، در چگونگی ثبت پیامدهای این حوادث مؤثر  بوده­است. یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد اگرچه به دنبال این رویدادها کاهش جمعیت و رکود کشاورزی و اقتصادی در کوتاه مدت در شهرهای خراسان به­وجود آمد؛ اما شاهان صفوی بویژه از زمان شاه­طهماسب به بعد، با توجه به اعتقادات شیعی که نسبت به شهرهای مقدس مذهبی خراسان خصوصاً مشهد داشتند، در درازمدت تلاش‌های زیادی جهت مرمت و بازسازی این ویرانی‌ها در آستان مقدس امام­رضا (ع) صورت دادند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آرام، محمدباقر (1386). اندیشه تاریخ­نگاری عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.##
احمدی، سیروس (1395)."رویکردهای جامعه­شناختی در تبیین وقوع جنگ". مطالعات تاریخی جنگ، دوره اول، ش 2 (زمستان): 19-32.##
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت­الله (1350). نقاوه­الآثار فی ذکرالاخیار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##
امام، سیدمحمدکاظم (1348). مشهد طوس. تهران: کتابخانه ملی ملک.##
انصاری، نوش­آفرین (1354). "وضع مردم ایران در دوران صفویه".  گوهر، دوره سوم، ش 6 (پاییز): 665- 764.##
بدلیسی، امیرشرف‌خان (1343). شرفنامه (تاریخ مفصل کردستان). به تصحیح محمد عباسی. تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی.##
برجیان، حبیب (1385). "زمین­لرزه در پندار و اندیشه ایرانی". نامه فرهنگستان، دوره هشتم، ش 32 (زمستان): 6-25.##
ترکمان، اسکندربیک (1377). تاریخ عالم­آرای عباسی. به تصحیح محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.##
جُنابدی، میرزابیگ (1378). روضه­الصفویه. به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.##
درویش‌زاده، علی (1389). زمین‌شناسی ایران: چینه‌شناسی، تکتونیک، دگرگونی و ماگماتیسم. تهران: امیرکبیر.##
دریکوندی، رضا؛ خاکرند، شکرالله (1399). "جایگاه بارگاه رضوی در منازعات سیاسی مذهبی میان صفویان و ازبکان در عصر اول حکومت صفوی". فرهنگ رضوی، دوره هشتم، ش 31 (پاییز): 31-53.##
روملو، حسن­بیک (1357). احسن­التواریخ. به تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: بابک.##
سیستانی، ملک ­شاه­حسین بن ملک ­غیاث­الدین محمد بن شاه­محمود (1383). احیاءالملوک. تهران: علمی و فرهنگی.##
سیوری، راجر (1380). در باب صفویان. ترجمه رمضان­علی روح­اللهی. تهران: نشر مرکز.##
شاردن، ژان (1349). سفرنامه شاردن. ترجمه محمد عباسی. تهران: امیرکبیر.##
شعبانی، امامعلی؛ مهرعلی­تبار، حمیده (1392). "حوادث و بلایای طبیعی در قرون میانه تاریخ ایران". تحقیقاتتاریخاجتماعی، دوره سوم، ش 1 (بهار و تابستان): 39-64.##
صفت­گل، منصور (1381). ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی. تهران: خدمات فرهنگی رسا.##
صفت­گل، منصور (1388). "تاریخ­نویسی در ایران عصر صفوی مراحل و گونه­شناسی". پژوهش­های علوم تاریخی، دوره اول، ش 1 (پاییز): 65-84.##
عالم­آرای صفوی (1350). به کوشش یدالله شکری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##
فوران، جان (1377). مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران. ترجمه احمد تدین. تهران: خدمات فرهنگی رسا.##
قاضی­احمد قمی، احمد بن شرف‌الدین­حسین (1359). خلاصه­التواریخ، ج 1. به تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.##
قاضی­احمد قمی، احمد بن شرف‌الدین­حسین (1363). خلاصه­التواریخ، ج 2. به تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.##
کجباف، علی­اکبر؛ منصوریان، مجتبی؛ فروغی ­ابری، اصغر (1397). "تبیین و تحلیل جمعیت و تأثیر کشاورزی بر آن در دوره صفویه". پژوهش­های تاریخی، دوره پنجاه­وچهارم، ش 3 (پاییز): 41-59.##
کویین، شعله (1392). "تاریخ­نگاری در دوره صفویه". ترجمه خسرو خواجه‌نوری. پیام بهارستان، دوره دوم، ش 21 (پاییز): 370-381.##
مهمان­نواز، محمود؛ اعتصامی، علی (1399). "تحلیلی بر رویکرد مذهبی تاریخ­نگاری صفوی از جنگ­های شیوخ صفوی روایتی مقدس از جنگهایی مقدس". مطالعات تاریخی جنگ، دوره چهارم، ش 3، پیاپی 13 (پاییز): 101-122.##
منجم یزدی، ملاکمال (1344). تاریخ ملاکمال. به کوشش ابراهیم دهگان. اراک: فروردین.##
منجم یزدی، ملاکمال (1366). تاریخ عباسی. به تصحیح سیف­الله وحیدنیا. تهران: وحید.##
واله قزوینی اصفهانی، محمدیوسف (1380). ایران در زمان شاه­صفی و شاه­عباس دوم (حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم خلد برین). به تصحیح محمدرضا نصیری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##