بررسی تزیینات وابسته به معماری خانه و حسینیه آراسته در بیرجند (دوره قاجاریه و پهلوی اول)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای هنر اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز / عضو هیأت علمی دانشکده هنر دانشگاه بیرجند

2 دانشیار گروه ارتباط تصویری دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

در هنر معماری دوره قاجاریه، گچ بری و در هنر معماری دوره پهلوی اول (9921-0231 ش.)، آجرکاری شاخص و حائز اهمیت است. خانه آراسته از بناهای دوره قاجاریه واقع در شهرستان بیرجند است که به دلیل نقوش متنوع و نمادین گچ بری، قابل تحلیل و بررسی است. مهم ترین تزیینات این بنا نقوش گیاهی با انواع گل و برگ های نخلی و اسلیمی و قاب اسلیمی، نقش خورشید، پیکار شیر و اژدها، قطاربندی گچی، فرم طاق نماها و سر ستون ها است. حسینیه آراسته از بناهای دوره پهلوی اول در شهرستان بیرجند است که دارای آجرچینی بسیار متنوع و رگ چینی های آجری قابل توجهی چون توپی، چلیپایی، جناغی و کتیبه های گچی مذهبی و نقش مایه دو شیر است. مسأله پژوهش حاضر آشکار می کند که تاکنون درباره ی این دو بنای تاریخی به جز گزارش های میراث فرهنگی و پایگاه بافت تاریخی شهرستان بیرجند هیچ گونه بررسی جدی صورت نگرفته است. دو بنا با وجود تزیینات غنی وابسته به معماری، به طور جامع معرفی نشده و تزیینات آن مورد بررسی و تحلیل قرار نگرفته است. بنابراین هدف از پژوهش حاضر معرفی این دو بنای معتبر اما ناشناخته در قطب فرهنگی شمال شرق کشور و هم چنین بررسی و تحلیل نقش مایه های این دو بنا و مضامین آنهاست. یافته های این مقاله آشکار می کند که نقوش گچ بری خانه آراسته برگرفته از هنر گچ بری ساسانی است. حسینیه آراسته با توجه به کارکرد مذهبی آن، از نقش مایه هایی با مضامین مذهبی، چون کتیبه های روایات و نقش مایه دو شیر در دوجانب کتیبه ها بهره برده است. نقش مایه هایی چون نقش خورشید، نقش مایه شیر و نبرد شیر و اژدها از نقوش کلیدی دو بناست که علاوه بر پیشینه تاریخی، مفاهیمی نمادین و مذهبی دارند. شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و راهنمایی از استادکاران با سابقه استان خراسان جنوبی و نمونه های تصویری از عکاسی دو بنا بدست آمده است. روش پژوهش توصیفی -  تحلیلی و در مواردی تطبیقی است.

کلیدواژه‌ها


ایازی، سوری؛ میری، سیما (1387). گچ بری در آرایه ها و تزیینات معماری دوران اشکانی و ساسانی. تهران: موزه ملی ایران.##بروس، میراندا؛ فورد، میت (1388). نمادها و نشانه ها در جهان. ترجمه ابوالقاسم دادور. تهران: دانشگاه الزهرا.##بهار، مهرداد (1376). پژوهشی در اساطیر ایران. ترجمه یوسف مجیدزاده. تهران: دانشگاه تهران.##پایگاه بافت تاریخی شهرستان بیرجند (1387). خانه و حسینیه آراسته از مجموعه شناسنامه فنی بناهای ارزشمند شهر تاریخی بیرجند. بیرجند: سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی [چاپ نشده].##پرادا، ایدت (1357). هنر ایران باستان (تمدن های پیش از اسلام). ترجمه یوسف مجیدزاده. تهران: دانشگاه تهران.##پوپ، آرتور آپهام (1387). سیری در هنر ایران. از دوران پیش از تاریخ تا به امروز، ج2. تهران: علمی و فرهنگی.##پیرنیا، کریم (1386). سبک شناسی معماری ایران. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: سروش دانش.##حاجی علی محمدی، افسانه (1372). نقوش سردرهای خانه های تهران قدیم. در: مجموعه فرهنگ و معماری، ج3. تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی شهرداری تهران.##خانه بروجردی ها (1390). [پیوسته] قابل دسترس در:

##[21/5/1392] خانه بروجردی‌ها /https://fa.wikipedia.org/wiki

خزایی، محمد (1381). هزار نقش. تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.##دادور، ابوالقاسم؛ مصباح اردکانی، نصرت الملوک (1385). "بررسی نقوش و شیوه تزیین توپی گچی ته آجری در بناهای دوره سلجوقی". هنرهای زیبا، ش 26 (تابستان): 85-92.##رضی، هاشم (1371). آیین مهر میترائیسم. تهران: بهجت.##زغفرانلو، رقیه؛ حمزه، حمزه (1382). سیمای میراث فرهنگی شهرستان بیرجند. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، انتشارات و تولیدات فرهنگی.##سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی (1389). راهنمای گردشگری خراسان جنوبی [بروشور].##سکه های دوره پهلوی (1392). [پیوسته] قابل دسترس در: www.sekeha.com/index.php?dispatch=categories. view&category_id[20/05/1392] 175 =##سجادی، علی (1367). "هنر گچبری در معماری اسلامی ایران". اثر، ش 25 (فروردین): 194-214.##سلطان زاده، حسین؛ کیایی، مریم (1392). "بررسی تطبیقی نقوش شمسه در تزئینات بناهای دوره قاجار". در: مجموعه مقالات اولین همایش معماری، شهرسازی و توسعه پایدار. مشهد: مؤسسه آموزش عالی خاوران: 19-27.##شیر و اژدهای ایوان تخت مرمر کاخ گلستان (1390). [پیوسته] قابل دسترس در:[20/5/1393]shir-o-ejdeha /20/01/201/qajar.wordpress.com##طاهری، صدرالدین (1391). "کهن الگوی شیر". نشریه هنرهای زیبا - هنرهای تجسمی، ش49، (زمستان): 83-93.##عشق و حالات جسمانی در دوره قاجاریه (1389). [پیوسته] قابل دسترس در: [23/5/1393]girl-with-mirror.html/09/2012/www.islamicpersia.org##

      فرای، ریچاردنلسون (1367). "میتره (مهر) در باستان شناسی ایران". ترجمه ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق. مجله باستان شناسی  و تاریخ، سال دوم، ش 2 (بهار و تابستان): 13-16.##کیانی، مصطفی (1392). "جایگاه هنر آجرکاری تزیینی در معماری دوره پهلوی اول". هنرهای زیبا، دوره 18، ش 1 (پاییز): 15-28.##مخلصی، محمدعلی (1387). کاشان مروارید کویر. تهران: یساولی.##مجموعه هنر اسلامی (1384). [پیوسته] قابل دسترس در:[22/5/1392] www.metmuseum.org/islamic art collection##هال، جیمز (1380). فرهنگ نگاره ای نمادها در هنر غرب و شرق. ترجمه رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر.##