جایگاه مضامین عرفانی در کتاب تأملات کلامیه ملامحمدحسن هردنگی

نوع مقاله: مقاله ترویجی

نویسنده

دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، مدرس دانشگاه بیرجند

10.22034/fakh.2020.207884.1372

چکیده

علم کلام یکی از علوم مهم اسلامی است که برای درک و فهم عقاید دین اسلام پدید آمده است. متکلمین در مناظرات و مباحث کلامی به منظور دفاع از عقاید خود و غلبه بر حریف، به دانش­ها، مهارت­ها و روش­های خاصی نیاز دارند. میان عرفان و علم کلام نیز پیوندی تنگاتنگ وجود دارد و برخی از متکلمان از قابلیت­های مضامین عرفانی برای دستیابی به اهداف دانش خویش بهره برده­اند. نحوه کاربست مضامین عرفانی در کلام، از جمله مباحث درخور توجهی است که کمتر بدان پرداخته شده است؛ از این­رو، انجام مطالعات موردی در این حوزه و بررسی کار متکلمینی که از این رویکرد بهره گرفته­اند، می­تواند در شناخت این رویکرد مفید فایده باشد. مقاله حاضر با تأکید بر یکی از آثار کلامی علمای شیعه (محمدحسن هردنگی) در نظر دارد که ضمن تحلیل و بررسی رویکردهای عرفانی و جایگاه آن در مباحث کلامی، شاخصه­های این رویکرد و نقش آن را در تلطیف و تأثیرگذاری مباحث کلامی مورد ارزیابی قرار دهد. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که هردنگی در کتاب خود (تأملات کلامیه) از این رویکرد به کرّات در مباحثی چون طرق معرفت، ذات و واجب­الوجود بهره برده و در کاربرد این مفاهیم، رویکرد کلامی- عرفانی و رویکرد تاریخی را با هم تلفیق کرده است. استنادات حدیثی، بویژه احادیثی که متضمن معانی عرفانی است نیز از ویژگی‌های سبکی مؤلف محسوب می­شود که در تلطیف و تفهیم مباحث کلامی بسیار مؤثر بوده است.

کلیدواژه‌ها


- قرآن کریم##- ابن ابی­الحدید، ابوحامد (1385). شرح نهج البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: داراحیاء ­التراث العربی.##- ابن­طاووس، علی بن موسی (1376). الاقبال بالاعمال الحسنه، ج1. محقق جواد یومی اصفهانی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.##- برنجکار، رضا (1375). "روش­شناسی علم ­کلام". مجله نقد و نظر، سال دوم، ش 9 (زمستان): 104-125.##- تفتازانی، سعدالدین (بی­تا). شرح المقاصد، ج1. بیروت: عالم­الکتب.##- جبرئیلی، محمدصفر (1385). "فلسفه علم کلام". قبسات، سال اول، ش 39-40 (بهار و تابستان): 125-152.##- دادبه، اصغر (1388). جبر و اختیار در عرفان. دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 17: 496-527.##- راشد محصل، محمدتقی (1342). "بحث درباره شش تن از علمای قهستان". پایان­نامه کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد.##- ربانی گلپایگانی، علی (1381). فرق و مذاهب کلامی، مرز جهانی علوم اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.##- زرین­کوب، عبدالحسین (1362). تاریخ در ترازو. تهران: امیرکبیر.##- سعدی، مشرف­الدین مصلح بن عبدالله (1388). کلیات سعدی. تصحیح محمدعلی فروعی. تهران: ماهرنگ.##- شهرستانی، ابوالفتح محمد بن عبدالکریم (1361). الملل و نحل. تصحیح محمدرضا جلالی نائینی. تهران: اقبال.##- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1402ق.). مقدمه فی المدخل الی علم کلام. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.##- طوسی، خواجه نصیرالدین (1405ق). رساله­الامامه، ضمیمه تلخیص المحصل. بیروت: دارالاضواء.##- علم­الهدی، علی بن حسین (1998). امالی المرتضی، ج1. محقق محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالفکر العربی.##- علیزاده بیرجندی، زهرا (1392). جستاری در احوال و آثار مفاخر خراسان جنوبی. تهران: فکر بکر.##- غزالی، ابوحامدمحمد (1322ق.). المستصفی فی علم الاصول، ج1. مصر: المطبعه الامیریه.##- غوث، کمال (۱۳۹۰). "مروری بر آثار و زندگی ملامحمدحسن هردنگی بیرجندی". فقه اهل بیت، سال دوم، ش ۶۶ (تابستان): ۳۸۷- ۳۹۷.##- غوث، کمال (1391). گنج­نامه ناحیه هردنگ. تهران: فکر بکر.##- فارابی، ابونصر (1348). احصاءالعلوم. ترجمه حسین خدیوجم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##- فیض­کاشانی، محمدمحسن بن شاه مرتضی (1387). الکلمات المکنونه (چاپ کنگره فیض). تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.##- فرامرز قراملکی، احد (1378). هندسه معرفتی کلام جدید. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش؛ اندیشه معاصر.##- قطب­الدین شیرازی، محمود بن مسعود (1317). دره­التاج. به تصحیح سیدمحمد مشکوه. تهران: چاپخانه مجلس.##- ­کشی، محمدبن­عمر (1363). اخبار معرفه­الرجال. محقق مهدی رجایی. قم: مؤسسه آل­البیت علیه­السلام.##- لاهیجی، عبدالرزاق (1362). سرمایه ایمان. تهران: الزهراء.##- لاهیجی، عبدالرزاق (1425ق.). شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. قم: مؤسسه امام صادق (ع).##- متز، آدام (1362). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری. ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگوزلو. تهران: امیرکبیر.##- محمدرضایی، محمد (1390). کلام جدید با رویکرد تطبیقی. با مقدمه جعفر سبحانی. قم: دفتر نشر معارف اسلامی.##- مطهری، مرتضی (بی­تا). آشنایی با علوم اسلامی، بخش فلسفه. تهران: صدرا.##- مطهری، مرتضی (1390). "جامع­نگری در روش­شناسی علم کلام". فلسفه و کلام: کلام اسلامی، سال بیست و دوم، ش 77 (مهر): 15-38.##- مولوی، جلال­الدین محمد (1382). مثنوی معنوی. مقدمه عبدالحسین زرین­کوب. تهران: مجید.##- مؤمن جیلانی، رفیع­الدین محمد بن محمد (1387). الذریعه الی حافظ الشریعه، ج1. محقق محمدحسین درایتی. قم: دارالحدیث.##- نظیری نیشابوری، محمدحسین (1379). دیوان. تصحیح و تنظیم محمدرضا طاهری. تهران: نگاه.##- ولوی، علی­محمد (1368). "لوگوس/ بین­النهرین، هند، ایران، یونان". مجله علوم انسانی دانشگاه الزهراء، سال یکم، ش1 (تابستان): 23-49.##- هردنگی، محمدحسن (1396). تأملات کلامیه. تصحیح، شرح و تحشیه علی­محمد ولوی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##